تصرف ابليس به كار خواهد بود و با تصرف ابليس و نفس - كه قدم خودخواهى و خودبينى است - هيچ معرفتى حاصل نشود ، بلكه خود علم التوحيد بىاخلاص ، انسان را از حقيقت توحيد و معرفت دور مىكند و از ساحت قرب الهى تبعيد مىنمايد .
ملاحظهء حال ابليس كن كه چون خودخواهى و خودبينى و خودپسندى در او بود ، علمش بههيچوجه عملى نشد و راه سعادت را به او نشان نداد .
ميزان در رياضات حقه و باطله به يك معنى دقيق عرفانى ، قدم نفس و خودخواهى ، و قدم حق و حقطلبى است . نمازى كه براى شهوات دنيا يا آخرت باشد ، نمازى نيست كه معراج مؤمن « 1 » و مقرّب متّقين « 2 » باشد . آن نماز ، انسان را به حورالعين نزديك كند و از ساحت قرب الهى دور نمايد .
علم توحيدى كه براى نمايش در محضر عوام يا علماء باشد ، از نورانيت عارى و برى است و غذايى است كه با دست شيطان براى نفس امّاره تهيه شود ؛ خود آن ، انسان را از توحيد بيرون برد و به تشريك نزديك كند ، و ما پس از اين - ان شاء اللَّه - در باب اخلاص ، مراتب و حقايق آن را بيان مىكنيم .
بالجمله ، پس از تحصيل اخلاص ، ممكن است راه به حقيقت پيدا كرد ؛ چنانچه در قرآن شريف در سورهء مباركهء و الصافات در آيهء 159 و 160 مىفرمايد :
سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ * إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ
جز بندگان مخلَص كه خلوص از مراتب شرك و دوبينى دارند و خالص از كثافات طبيعت شدند ،
هامش
( 1 ) - ر . ك : صفحه 72 .
( 2 ) - اقتباس است از حديث : « الصَّلاةُ قُرْبانُ كُلِّ تَقِيٍّ » ؛ « نماز ، مايهء تقرّب هر متّقى است » . ( نهج البلاغة ، ص 494 ، حكمت 136 ؛ الكافي ، ج 3 ، ص 265 ، « كتاب الصلاة » ، « باب فضل الصلاة » ، حديث 6 )