به چيزهاى بىمعنى لا طائل است ، قرار داده . « 1 »
پس ، آنچه از جنود عقل است ، و در شرع و عقل مورد تحسين است ، سكوت از هذيان و هذر است . و البته اين سكوت و حفظِ زبان از لغو و باطل ، از فضايل و كمالات انسانى است ؛ بلكه اختيار زبان را داشتن و اين مار سركش را در تحت اختيار درآوردن از بزرگترين هنرمندىها است كه كمتر كسى مىتواند به آن موفق شود ، و اگر كسى داراى چنين قدرتى شد ، از آفات و خطرات بسيارى محفوظ ماند ؛ زيرا كه زبان داراى آفات و خطرات بسيارى است ؛ بعضى براى آن قريب بيست آفت ذكر كردند « 2 » و شايد از آن هم بيشتر باشد .
بالجمله ، كلام با آن كه از كمالات وجود است ، و تكلُّم منشأ كمالات بسيارى است - كه بدون آن باب معارف مسدود مىشد ، و خداى تعالى در قرآن كريم مدح شايان از آن فرموده در سورهء رحمان كه فرمايد :
« الرَّحْمنِ * . . .
خَلَقَ الْإِنْسانَ * عَلَّمَهُ الْبَيانَ »
« 3 » ؛ تعليم بيان را در اين آيه ، مقدّم بر تمام نعمتها داشته در مقام امتنان بر نوع انسانى - با اين وصف ، چون اطمينان از سلامت آفات آن نمىشود پيدا كرد ، و در تحت اختيار آوردن زبان از مشكلترين امور است ، سكوت و صمت بر آن ترجيح دارد .
و اهل رياضت سكوت را بر خود حتم مىداشتند « 4 » ؛ چنانچه خلوت را نيز اهميّت مىدادند براى همين نكته . با آن كه در معاشرات با اهل معرفت و
هامش
( 1 ) - لسان العرب ، ج 15 ، ص 65 .
( 2 ) - المحجَّة البيضاء ، فيض كاشاني ( ره ) ، ج 5 ، ص 190 ، كتاب آفات اللِّسان ؛ إحياءُ علوم الدّين ، ج 3 ، ص 107 .
( 3 ) - خداى رحمان ، . . . انسان را بيافريد ، به او بيان و گفتن را آموخت . ( الرَّحمن / 4 - 1 ) .
( 4 ) - نگاه كنيد به : إحياءُ علوم الدّين ، ج 3 ، ص 111 .