احاطه دارند ، لكن تماسى بين بواطن نيست . نار الهى احاطه به ظاهر و باطن و عمق و سطح دارد و احاطه آن ، ظهور احاطه قيّومى است كه به تمام موجودات به يك نحوه احاطه دارد . آتش خدائى چنانچه جسم را به ظاهر و باطن مىسوزاند ، روح و قلب را هم مىسوزاند ، و چنين آتشى در اين عالم تصور ندارد . همه آتشهاى اين عالم از حدّ ظاهر بالا نمىروند و به باطن انسان نمىرسند ، لكن آنجا باطن را سختتر مىسوزاند و احاطه به باطن بيشتر دارد از احاطه به ظاهر .
و اگر صورت غضب در نفس تمكُّن پيدا كند و ملكه باطنه انسان گردد و حُكم مملكت در تحت تصرّف نفس سَبُعى درآيد ، و صورت أخيره انسانى صورت سَبُع شود ، در عالم برزخ و قيامت ، انسان به صورت سَبُع محشور شود .
و ناچار سبع برزخى و ملكوتى با سباع ملكى و دنيائى فرق بسيار دارد ؛ چنانچه سبعيّت انسان نيز با سبعيّتهاى ديگر حيوانات بسيار فرق دارد .
و در حديث است كه پيغمبر فرمود : « بعضى از مردم به صورتهائى محشور شوند كه ميمونها و خنزيرها پيش آنها نيكو است » « 1 » ؛ چنان كه انسان در افق كمال و جمال در صف اعلاى وجود واقع است و هيچ يك از موجودات ، هم ترازوى او نيستند . در جانب نقص و زشتى و اتّصاف به صفات رذيله نيز ، هيچ يك از موجودات هم ترازوى او نيستند ؛ چنان كه خداوند درباره او فرموده :
« أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ »
« 2 » ، و دربارهء قلوب آنها فرموده است :
« فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً »
« 3 » . و از اين رذيله و مَلَكه خبيثه چه بسا شود كه
هامش
( 1 ) - متن اين حديث نبوي ، چنين است :
« يُحْشَرُ بَعْضُ النّاسِ عَلى صُورَةٍ تَحْسُنُ عِنْدَها الْقِرَدَةُ وَ الْخَنازِيرُ » .
( علم اليقين ، فيض كاشاني ( ره ) ، ج 2 ، ص 901 ) .
( 2 ) - اينان همانند چهارپايانند ، بلكه گمراهتر از آنان هستند . ( أعراف / 179 ) .
( 3 ) - پس قبلهاى شما چون سنگ سخت گرديد ، يا حتّى سختتر از سنگ . ( بقره / 74 ) .