مىكند ، و به شيطان و حزب جهل نزديك مىكند ؟ پس بايد كى به فكر اصلاح افتاد ؟
طالب علم شدى و از آن تجاوز كردى عالم شدى ، به مسند فقاهت و فلسفه و حديث و مانند اينها نشستى و خود را اصلاح نكردى ! پس بايد چه وقت يك قدم براى خدا برداشت ؟ اينها همه دنيا بود ، و تو را به دنيا نزديك كرد ، و از خدا و آخرت دور كرد ، و علاقه به دنيا و طبيعت را در دل تو زياد كرد
« أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ »
« 1 » . اينها كه ذكر شد ، حال علماء است .
و اما اهل عمل و زهّاد و عبّاد ، آنها نيز بايد از احوال نفوس خود تفتيش و رسيدگى كنند ، ببينند پس از پنجاه سال عبادت و زهد ، در قلوب آنها از آن چه آثارى حاصل شده . آيا نماز پنجاه ساله ، آنها را به اخلاقِ دوستان خدا و انبياء - عليهم السلام - نزديك كرده ، و خوف و خشيت و تواضع و مانند آنها در او ايجاد كرده ؟ يا نمازِ پنجاه ساله ، عُجب و كبر آورده ؛ به بندگان خدا با تدلّل و تكبر رفتار كند ، و از آنها توقّع احترام و اكرام دارد ؟ اگر چنين است ، بداند كه شيطان را در او تصرّف است ، و اعمال او شيطانى و نفسانى است ، و چنين عملى او را از سعادت و آشنائى با خدا دور كند ، و به شيطان و جنود ابليسى نزديك و آشنا كند .
نمازى كه معراج مؤمن و مقرِّب متّقين است ، بايد علاقههاى دنيائى را از دل بگسلاند ، و زنجيرهاى طبيعت را پاره كند ، دل را الهى و ربّانى كند . پنجاه سال سجده بر خاك ، بايد روح تواضع و تذلّل در انسان ايجاد كند اگر تصرف شيطان در كار نباشد . و نمازى كه با دست شيطان بيايد معجون ابليس است نه معجون الهى . و چنين معجونى رفع امراض قلبيه نكند كه سهل است ، به امراض و
هامش
( 1 ) - آيا براى مؤمنان ، وقت آن نرسيده است كه دلهاى ايشان براى ياد خدا ، و سخن حقّى كه نازل شده است ، خاشع شود ؟ ( حديد / 16 ) .