فصل چهارم [ موعظت در اين باب ]
بدان كه هر علم و عملى كه انسان را از هواهاى نفسانيّه و صفات ابليس دور كند و از سركشىهاى نفس بكاهد ، آن علمِ نافع الهى و عمل صالحِ مطلوب است .
و به عكس ، هر علم و عملى كه در انسان عُجب و سركشى ايجاد كند يا دست كم از صفات نفسانيّه و رذائل شيطانيّه انسان را مبرّا نكند ، آن علم و عمل از روى تصرّف شيطان و نفس أمّاره است . و نه آن علمْ نافع و علمِ خدائى است گرچه علم معارفِ اصطلاحى باشد ، و نه آن عملْ صالح و سازگار براى روح است گرچه جامع شرايط باشد .
و ميزان در سير و سلوك حق و باطل ، قَدَم نفس و حق است ، و علامت آن را از ثمراتش بايد دريافت .
و اكنون سخن ما در تمام ثمرات و نتايج نيست ، بلكه در همان تواضع و تكبّر است .
و در روايت كافى ، سند به حضرت مولى الموحّدين رساند كه فرمود : « اى طالب علم ! همانا علم ، داراى فضايل بسيار است . پس سَر آن ، تواضع است و چشم آن ، برائت از حسد است . . . » « 1 » [ الى آخره ] .
اكنون بايد انسانى كه داراى علم و عمل است ، در خود و احوال خود و ملكات نفسانيّه تفكّر كند ، و خود را در تحت نظر قرار داده تفتيش كامل كند ،
هامش
( 1 ) - متن فرمايش امير المؤمنين - عليه السلام - اين است :
« يا طالِبَ العِلْمِ ؛ إنَّ العِلْمَ ذُو فَضائِلَ كَثِيرَةٍ ؛ فَرَأسُهُ التَّواضُعُ ، وَ عَيْنُهُ البَراءَةُ مِنَ الحَسَدِ » .
( اصول كافي ، ج 1 ، ص 38 ، كتاب فضل العلم ، باب 14 ، ح 2 ) .