بلكه ، مبدأ همه مبادى در كمالات ، معرفت اللَّه است و ترك نفس ؛ و مبدأ همه نقايص و سيّئات ، حبّ نفس و خودخواهى است ؛ و راه اصلاح تمام مفاسد ، اقبال به حق است و ترك هواهاى نفسانيّه
« ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ » .
« 1 »
« مادر بتها ، بتِ نفسِ شماست » « 2 »
معرفت خدا ، حُبّ خدا آوَرَد . و اين حُبّ ، چون كامل شد ، انسان را از خود منقطع كند . و چون از خود منقطع شد ، از همه عالم منقطع شود ، و چشم طمع به خود و ديگران نبندد ، و از رجز شيطان و رجس طبيعت پاكيزه شود ، و نور ازل در باطن قلب او طلوع كند ، و از باطن به ظاهر سرايت كند ، و فعل و قول او نورانى شود ، و تمام قوا و اعضاء او الهى و نورانى شود . پس در عين حال كه متواضع است ، پيش همهء خلق از هيچ كس تملّق نگويد ، و چشم اميد و طمع پيش كسى باز نكند ، و چشمش به دست خلق دوخته نباشد .
و بالعكس ، احتجاب از حق و رؤيت نفس و خودخواهى و حبّ نفس ، انسان را از خدا منقطع كند ، و اسير نفس كند . و چون بنده نفس شد ، هر جا لذّات نفس ديد ، دل آنجا رود ، و پيش صاحبان دنيا و مال و منال خاضع و خوار شود ، و چشم طمع به دست آنها دوزد ، و در عين حال ، به زيردستان و آنان كه چشم اميد به آنها ندارد ، تكبّر كند و سرافرازى نمايد .
هامش
( 1 ) - هر خيرى كه به تو رسد از جانب خداوند است ، و هر شرّى كه به تو رسد از جانب خود تو است .
( نساء / 79 ) .
( 2 ) - تمام بيت مولوى اين است :مادرِ بُتها ، بُتِ نفس شماست * زانكه آن بُت مار و اين بُت اژدهاست( مثنوى معنوي ، جلال الدّين مولوي ، دفتر اول تصحيح نيكلسون ، ص 48 ، بيت 772 ) .