فصل دوّم [ عدالت و جور در كتب اخلاقيّه ]
حكما جميع اجناس فضايل را چهار فضيلت دانند : حكمت ، شجاعت ، عفت ، عدالت . « 1 »
زيرا كه نفس را دو قوّه است : قوّهء ادراك و قوّهء تحريك . و هر يك از اين دو را به دو شعبه منقسم فرمودند .
اما قوّت ادراك منقسم شود به عقل نظرى و عقل عملى ؛ و اما قوّت تحريك نيز منقسم شود به قوّه دفع - كه آن شعبه غضب است - ، و قوّهء جذب - كه آن شهوت است - .
و تعديل هر يك از اين قواى چهارگانه و خارج نمودن آنها را از حد افراط و تفريط ، فضيلتى است .
پس حكمت عبارت است از : تعديل قوّهء نظريّه و تهذيب آن . و عدالت عبارت است از : تعديل قوّهء عمليه و تهذيب آن . و شجاعت عبارت است از :
تعديل قوّهء غضبيّه و تهذيب آن . و عفت عبارت است از : تعديل و تهذيب قوّهء شهويّه .
و عدالت را اطلاق ديگرى است و آن عبارت است از : تعديل جميع قواى باطنيّه و ظاهريّه و روحيّه و نفسيّه . و به اين اطلاق ، فيلسوف متقدّم گفته : عدالت ، همه فضيلت است نه جزوى از آن .
و به اين مقياس ، جور را نيز دو اطلاق باشد : يكى مقابل عدالت به معنى اخص ؛ و يكى مقابل عدالت به معنى اعم و آن همان است كه در فرموده فيلسوف مذكور ، تمام رذيلت است .
هامش
( 1 ) - همان مصدر ، ص 109 ؛ جامع السَّعادات ، مولى مهدي نراقي ( ره ) ، ج 1 ، ص 84 .