انسان از بين ساير حيوانات اولاد دوستتر ، و در جمع و ضبط و حفظ و تربيت اولاد ، بيشتر جدّيت دارد . و به واسطهء اين علاقه و محبت فوق العاده خدمتهائى كه به اولاد مىكنند از روى دلخواهى و دلچسبى است بدون منّت و طمع مزد .
مادر شبهائى به سر مىبرد كه سختى و تعب آن به شمار نيايد و به هيچ قيمت نتوان كسى را براى آن مسخَّر كرد ؛ در عين حال ، آن زحمتها را به جان مىخرد ، و براى استراحت بچه كوشش مىكند ، و بار بيخوابى را در شبهاى طولانى به دوش مىكشد تا طفل عزيز خود را به خواب ناز كند . اينها ، همان عكس محبت الهيّه است به فرزند آدم ، كه در دل مادرها بروز كرده .
و از كرامتهائى كه مخصوص انسان است آن كه وضعيت پستان مادر را طورى مقرّر فرموده كه طفل را با احترام و اكرام در بر گيرد هنگام شير دادن .
اينها و صدها هزار امثال آن ، كرامتهاى صورى ايّام طفوليّت و خردسالى است . و در هر يك از سنين عمر ، براى او نعمتها و رحمتهائى مقرّر فرموده كه بسط آنها موجب طول كلام شود . و از همهء نعمتها بزرگتر و از تمام رحمتها كاملتر ، نعمت تربيتهاى معنوى است كه مخصوص بني الانسان مىباشد ؛ از قبيل فرستادن كتب آسمانى و انبيا و مرسلين - عليهم السّلام - كه تأمين سعادت ابدى و راحت هميشگى انسان را فرمايد ، و طرق وصول به سعادت جاودانى و كمالات انسانى را به انسان راهنمائى فرموده .
اين نعمتهاى گوناگون و اين لطفهاى پنهان و آشكارا ، همهاش بىسابقهء خدمت يا عبادتى است ؛ همه نعمتهاى ابتدائى است « 1 » و تماما رحتمهاى اقتراحى است .
در هزار و چند صد سال قبل براى ما مثل قرآن شريفى - كه حاوى آخرين
هامش
( 1 ) - اقتباس است از اين فرمايش امام سجّاد عليّ بن الحسين ( عليهما السلام ) :
« وَ كُلُّ نِعَمِكَ ابْتِداءٌ » .
( صحيفهء كامله سجّاديه ، ص 95 ، دعائه فى الاعتراف و طلب التوبة الى اللَّه ( 12 ) ) .