ساله مرده است » . « 1 » اگر حديث صادر شده باشد ، شايد آن بعض از اهل حال بوده يا با تصرّف رسول خدا - صلّى اللَّه عليه و آله - به گوششان رسيده ، براى تنبيه غافلان و هوشيار جاهلان ، اگر هم حديث - كه الفاظش را ياد ندارم - صادر نشده باشد لكن مطلب همين است ، ما يك عمر رو به جهنّم سير مىكنيم و يك عمر نماز - كه بزرگ ترين يادگاه خداى متعال است - پشت به حق و خانه او - جلّ و علا - و رو به خود و خانهء نفس به جا مىآوريم و چه دردناك است كه نماز ما كه بايد معراج ما باشد و ما را به سوى او و بهشت لقاى او برد به سوى خود ما و تبعيدگاه جهنم برد .
پسرم ! اين اشارتها نه براى آن است كه امثال من و شما راهى براى معرفت اللَّه و عبادت اللَّه به آن گونه كه حقّ او است ، پيدا كنيم با آن كه از اعرف موجودات به حق تعالى و حقّ عبادت و بندگى او - جلّ و علا - نقل شده است :
ما عَرَفناكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ وَ ما عَبَدْناكَ حَقَّ عِبادَتِكَ « 2 »
بلكه براى آن است كه عجز خويش را بفهميم و ناچيزى خود را درك كنيم و خاك بر فرق انانيّت و انّيّت خود ريزيم بلكه از سركشى اين غول بكاهيم ، باشد كه توفيق يابيم مهارى و لگامى بر او زنيم ، كه از خطر عظيمى كه جان را يادش مىسوزاند ، رهايى يابيم .
و هان ! آن خطر كه در لحظات آخر جدايى از اين عالم و كوچ به سوى جايگاه ابدى است ، آن است كه آن كس كه مبتلا به حبّ نفس است و دنبال آن حبّ دنيا - با ابعاد مختلف آن - است كه در حال احتضار و كوچ بعض امور بر انسان ممكن است كشف شود و دريابد كه مأمور خداوند او را از محبوب و معشوق او جدا مىكند ، با دشمنى خدا و غضب و نفرت از او - جلّ و علا - كوچ كند و اين عاقبت و پيآمد حبّ نفس و دنيا است و در روايات اشارت به آن شده است . شخصى متعبّد و مورد وثوق نقل مىكرد كه « بر بالين محتضرى رفتم و او گفت : ظلمى را كه خدا بر من مىكند هيچ كس نكرده ، او مرا از اين
هامش
( 1 ) - علم اليقين 2 : 1002 ، مسند أحمد بن حنبل ، 2 : 371
( 2 ) - آن چنان كه حقّ معرفت تو است ، تو را نشناختيم و آن گونه كه حقّ عبادت تو است ، تو را عبادت نكرديم . مرآة العقول 8 : 146 .