اجمال ، و طور ديگر از بيان به طور تفصيل ، ثابت است ، گرچه اطلاع بر تفصيل آن مختص به ذات منشى آن ، تقدّست أسماؤه ، يا به وحى و تعليم الهى است . و آنچه مناسب اين اوراق است در اين مقام آن است كه در سابق اشاره به آن شد كه آنچه از سنخ كمال و جمال و خيريّت است از اصل حقيقت وجود خارج نيست ، زيرا كه جز آن براى چيز ديگر تحققى نيست ، و معلوم است مقابل حقيقت وجود عدم يا ماهيت است ، كه هيچيك به حسب ذات و خودى خود چيزى نيستند و بهايى ندارند و بطلان صرف يا اعتبار صرفاند ، و تا متنور به نور وجود و ظاهر به ظهور آن نشوند اصلا ثبوتى براى آنها نيست - نه ثبوت در ذات ، و نه در صفات و آثار ، و آن گاه كه ظلّ وجود بر سر آنها سايه افكند و دست رحمت واسعه به روى آنها كشيده شده ، هر يك داراى ظهورى و خاصيت و آثارى شوند ، پس ، كليهء كمالات از پرتو جمال جميل على الاطلاق است و تجلى نور مقدس كامل مطلق است ، و ديگر موجودات را از خود چيزى نيست و فقر محض و لا شىء مطلقاند ، پس كليهء كمالات از اوست و به او راجع است . « 1 » و نيز در محل خود مقرر شده كه آنچه از ذات مقدس صادر است ، اصل حاقّ وجود و صرف متن هستى است بدون آنكه محدود به حدود عدميه و ماهويه باشد ، زيرا كه عدم و ماهيت غير صادر ، و محدوديت در فيض از محدوديت مفيض خواهد بود ، و هر كس كه كيفيت افاضه و فيض را به طورى كه اهل معرفت بيان نمودند بداند ، خواهد تصديق كرد كه در فيض بارى به هيچ وجه تحديد و تقييد تصور نخواهد شد ، پس چنانچه ذات مقدس را تنزيه از نقص و امكان و محدوديت بايد نمود ، فيض مقدس او را نيز از كليهء حدودات امكانيه و امكانات راجعه به ماهيات و تقييدات راجعه به حدود و نقايص تنزيه و تقديس بايد نمود ، پس فيض او كه ظلّ جميل مطلق است جميل مطلق و جمال تامّ و كمال تامّ است ، فهو جميل في ذاته و صفاته و أفعاله ، و جز اصل وجود متعلق جعل و ايجاد نخواهد بود . « 2 » و نيز در محل خود مبرهن است كه جميع اين شرور و اخترام و هلاك و امراض و حوادث غريبهء مهلكه و موذيات و جز آنها ، كه در اين عالم طبيعت و تنگناى هاويهء مظلمه است ، از تصادمات و تضاد بين موجودات است ، نه به جهات موجوديه ، بلكه به واسطهء نقص در نشئه و تنگنايى مقارّ آنهاست ، و اين به حدود و نقايص رجوع شود كه به كلى از حيطهء نور جعل خارج و در حقيقت دون جعل است . اصل حقيقت نور وجود است كه برى از جميع شرور و عيوب و نواقص است ، و اما نقايص و شرور
هامش
( 1 ) اسفار اربعه ، ج 2 ، ص 292 به بعد . اسفار اربعه ج 1 ، بحث اصالة الوجود .
( 2 ) اسفار اربعه ج 2 ، ص 292 ، فصول 25 - 29 .