پس ، حق تعالى چون بسيط تامّ است و تركيب ، كه مستلزم امكان و فقر و تعلق به غير است ، مطلقا در او راه ندارد ، كامل من جميع الجهات است و داراى جميع اسماء و صفات است ، و او اصل حقيقت و صريح ماهيت هستى است ، بدون آنكه وجود او مشوب به غير وجود و كمال او مشوب به غير كمال باشد ، پس صرف وجود است ، چه اگر غير وجود در او راه داشت ، شرّ تراكيب ، كه عبارت از تركيب از وجود و عدم است ، در او راه داشت ، پس صرف علم است و صرف حيات است و صرف قدرت است و صرف بصر و سمع و ساير كمالات است . پس ، درست شد فرمايش امام صادق ، عليه السلام : و العلم ذاته و القدرة و السّمع و البصر ذاته .
نقل و تحقيق نقل كلام حكما در تقسيم اوصاف حق
بدان كه حكماى الهى صفات حق تعالى را بر سه گونه تقسيم نمودهاند :
اول ، صفات حقيقيه . و آن را به دو قسم منقسم نمودهاند : صفات حقيقيهء محضه ، مثل حيات و ثبات و بقا و ازليت و امثال آن ، و صفات حقيقيهء ذات الاضافة ، مثل علم و قدرت و اراده كه اضافه دارد به معلوم و مقدور و مراد . و اين دو نحو صفت را عين ذات دانند .
دوم ، صفات اضافيهء محضه . مثل مبدئيت و رازقيت و راحميت و عالميت و قادريت و امثال آن .
سوم ، صفات سلبيهء محضه . مثل قدّوسيت و فرديت و سبّوحيت و امثال آن . و اين دو نحو صفت را زايد بر ذات مقدس دانند ، و جميع سلوب را به سلب واحد ، كه سلب امكان است ، ارجاع كنند ، چنانچه جميع اضافات را به اضافهء واحدهء موجديت ارجاع نمايند ، و مبدأ اضافات را به اضافهء اشراقيه و افاضهء نوريه ارجاع كنند . « 1 » و اين تقسيمات و عينيت در صفات حقيقيه و زيادت در صفات اضافيه و سلبيه به طورى كه ذكر كردند و برهان بر آن اقامه كردند پيش نويسنده تمام نيست و موافق برهان متين حكمى و اعتبار صحيح عرفانى نيست . زيرا كه اگر باب مفاهيم اسماء و صفات پيش آيد و نظر به كثرت مفهومى كنيم ، هيچيك از صفات را نبايد عين ذات بدانيم . و چنانچه اگر ذات را عين اوصاف اضافيه و يا سلبيه بدانيم لازم آيد كه حق
هامش
( 1 ) أسفار اربعة ، ج 6 ، ص 118 ، « سفر » سوم ، « موقف » دوم در بحث صفات . و نيز حاشيهء حكيم سبزوارى در اين مقام .