« كلام صفت حادثى است كه ازلى نيست ، بود خداوند عزّ و جلّ و حال آنكه متكلم نبود . » شرح قوله : لم يزل اللّه عزّ و جلّ ربّنا به حسب ظاهر ربّنا خبر « زال » است ، و جملهء و العلم ذاته حال براى آن است ، ولى به حسب معنى سليس نيايد و مقصود حاصل نشود ، زيرا كه مقصود اثبات ازليت ربوبيت نيست ، بلكه اثبات ازليت علم است قبل از معلوم . و توان گفت از مجموع اين تركيب استفادهء مقصود مىشود . و محتمل است كه « ربّنا » مرفوع باشد و تابع اسم « زال » باشد و خبر محذوف باشد ، و جمله و العلم ذاته دلالت بر آن مىكند ، تقدير چنين شود : لم يزل اللّه ربّنا عالما و العلم ذاته . و محتمل است « زال » تامّه باشد و به مرفوع اكتفا كند ، و بنا [ بر اين ] « زال ، يزول » مىباشد ، نه « زال ، يزال » ، كه ماضى « يزال » ناقص است دائما ، به خلاف « يزول » كه تامّ است دائما .
قوله : و كان المعلوم « كان » تامّه است در اينجا . يعنى ، چون ايجاد كرد اشياء را و معلوم موجود شد .
قوله : محدثه بالفعل محتمل است « بالفعل » مقابل « بالقوّة » باشد ، و بالجمله معنى مصدرى باشد ، يعنى ، صفتى كه به ايجاد حاصل شود صفت حق نتواند بود .
و در اين حديث مباحث شريفهاى است كه به مناسبت مقام بعضى از آن را مذكور مىداريم .
فصل در بيان عينيت صفات حق با ذات است
بدان كه در اين حديث شريف اشاره به عينيت ذات مقدس حق با صفات كماليهء حقيقيه فرموده ، مثل علم و قدرت و سمع و بصر . و اين يكى از مباحث مهمهاى است كه تفصيل آن خارج از طور اين رساله است . و ما اشاره به مذهب حق مطابق برهان متين حكما و طريقهء اهل معرفت مىنماييم .
بدان كه در محل خود به وضوح پيوسته كه آنچه از سنخ كمال و از جنس جمال