« نبود كسى پيش مشركان [ مكه ] كه گناهش بزرگتر از رسول خدا ، صلّى اللّه عليه و آله ، باشد ، زيرا كه آنها عبادت غير خدا مىكردند سيصد و شصت بت را . پس چون كه پيغمبر آمد آنها را دعوت به كلمهء اخلاص كرد ، بزرگ و گران آمد آن بر آنها ، و گفتند : « آيا خدايان را يك خدا قرار داد ؟ همانا اين چيز عجيبى است ! تا قول خدا :
إنْ هذا إلّا اختلاق
( نيست اين مگر دروغ ) پس ، چون كه خداى تعالى مفتوح كرد مكه را براى رسول خدا ، فرمود به او : « اى محمّد ، ما فتح نموديم براى تو فتح آشكارا ، تا بيامرزد خداوند گناه قبل و بعد تو را پيش مشركان اهل مكه به دعوت كردن [ تو ] به سوى توحيد قبل و بعد . » زيرا كه مشركان مكه بعضى اسلام آوردند ، و بعضى از مكه خارج شدند ، و كسى كه از آنها باقى ماند قدرت انكار توحيد بر آن حضرت نداشت ، وقتى كه حضرت دعوت مىفرمود مردم را به سوى آن ، پس گرديد گناه او آمرزيده به غلبهء بر آنها . » پس مأمون گفت : « للّه درّك اى أبو الحسن . » نويسنده گويد كه اين توجيه ششمى است كه در حديث شريف از آيهء مباركه شده است . و حاصل آن آن است كه مراد گناه آن بزرگوار است در نظر اهل شرك و به زعم فاسد آنها .
فصل در توجيه عرفانى از آيهء شريفه
بدان كه از براى آيهء شريفه توجيهى است بر مشرب اهل عرفان و مسلك اصحاب قلوب ، كه براى ذكر آن لابدّيم از ذكر « فتوحات ثلاثهء » متداولهء نزد آنها .
پس ، گوييم كه « فتح » در مشرب آنها عبارت است از گشايش ابواب معارف و عوارف و علوم و مكاشفات از جانب حق بعد از آنكه آن ابواب بر او مغلق و بسته است . مادامى كه انسان در بيت مظلم نفس است و بسته به تعلقات نفسانيه است ، جميع ابواب معارف و مكاشفات به روى او مغلق است ، و همين كه از اين بيت مظلم به قوّت رياضات و انوار هدايات خارج شد و منازل نفس را طى كرد ، فتح باب قلب به روى او شود و معارف در قلب وى ظهور كند و داراى مقام « قلب » گردد . و اين فتح را « فتح قريب » گويند ، زيرا كه اين اوّل فتوحات و اقرب آنهاست . و گويند اشاره بدين فتح است قول خداى تعالى :
نَصْرٌ مِنَ اللّه وَ فَتْحٌ قَريبٌ
. [ 1 ] البته با يارى و
هامش
[ 1 ] « يارى از خداست و فتح و گشايش نزديك است . » ( صف - 14 ) .