شعار اسلامى معروف برگرفته شده از آيهء « كَىْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ » « 1 » گوياى آن است كه نبايد سرمايههاى جامعه تنها در ميان ثروتمندان دست به دست بگردد و نيازمندان از آن محروم شوند .
قرآن در جاى ديگر با بيان ضرورت انفاق ( و احتراز از بخل و مالاندوزى ) فلسفهء آن را اينگونه بيان مىكند كه در غير اين صورت جامعه در معرض انفجارها و تنشهاى شديد اجتماعى قرار مىگيرد : « هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنفِقُوا فِى سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَّنْ يَبْخَلْ . . . وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ » ؛ آرى ! شما همان گروهى هستيد كه براى انفاق در راه خدا دعوت مىشويد ، ولى بعضى از شما بخل مىورزند . . .
و هر گاه سرپيچى كنيد خداوند گروه ديگرى را جايگزين مىكند » . « 2 »
تعبير به « يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ » اشاره به بروز تنشهاى فوق العادهء اجتماعى و سقوط اقوام و ملل دارد و گوياى اين واقعيت است كه مالاندوزى عدّهاى سبب پديد آمدن انقلابهاى اجتماعى طبقهء ضعيف بر ضدّ طبقهء مستكبر و مالاندوز مىشود و در نهايت طومار زندگى آنان را در هم پيچيده و اقوام ديگر را به جاى آنان مىنشاند .
ج . تأمين نيازهاى محرومان
از نگاه اسلام هيچ فقيرى به فقر و نادارى دچار نمىشود مگر آنكه سرمايهدارى ، در كنارش انحصارگرايانه اموال را در چنگ خود درآورده ، از اداى حقوق و ديون اجتماعىاش به ديگران ، خوددارى كرده است .
در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم : «
إنّ اللَّه فرض للفقراء في مال الأغنياء قدر ما يسعهم فإن منعوهم حتّى يجوعوا أو يعروا أو يجهدوا حاسبهم اللَّه حساباً شديداً وعذّبهم عذاباً نكراً
؛ خداوند در اموال ثروتمندان به مقدار نياز نيازمندان فرض و واجب كرده است ؛ اگر آنها از پرداخت اين حق خوددارى كنند و در نتيجه گروهى گرسنه و برهنه شوند و يا در فشار قرار گيرند خداوند در قيامت حساب شديدى از آنها خواهد كشيد و آنان را به عذاب دردناكى مبتلا خواهد ساخت » . « 3 »
جملهء گويا و زيباى ديگرى در اين زمينه از اميرمؤمنان على عليه السلام معروف است كه فرمود : «
ما رأيت نعمة موفورة إلّاوإلى جانبها حقّ مضيّع
؛ هيچ ثروت فراوانى نيست جز آنكه در كنار آن حقوق پايمال شدهاى است » . « 4 »
گفتار دوم : كنز ( خروج از چرخهء توليد )
چنانكه سابقاً گذشت « كنز » يكى از دو مصداق
هامش
( 1 ) . حشر ، آيهء 7 .
( 2 ) . محمد ، آيهء 38 .
( 3 ) . كنز العمال ، ج 6 ، ص 310 ، ح 15823 . شبيه همين معنا روايت معروفى است كه در منابع شيعه از اميرمؤمنان على عليه السلام نقل شده است و در گذشته به آن اشاره كردهايم : « إنّ اللَّه سبحانه فرض في اموال الأغنياء أقوات الفقراء فما جاع فقير إلّابما متّع به غنيّ واللَّه تعالى سائلهم عن ذلك » . ( نهجالبلاغه ، حكمت 328 ) .
( 4 ) . روائع نهجالبلاغه ، جرج جرداق ، ص 83 .