« برىءٌ من الشُّحَّ من أدّى الزكاة
» . « 1 »
در حديثى از اميرمؤمنان على عليه السلام مىخوانيم :
« عجبتُ للبخيلِ يستعجِلُ الفَقْرَ الذي منه هربَ و يفوته الغنى الذي إيّاه طلب
؛ در شگفتم از انسان بخيل كه به سوى فقرى مىشتابد كه از آن گريزان است و ثروتى را از دست مىدهد كه در جستجوى آن است » . « 2 »
چنين فردى با سلب راحتى و آرامش خود ، تنها به انباشته كردن اموال مىپردازد و از اين طريق ثروتهاى زيادى را ويژهء خويش مىسازد .
همان حضرت مىفرمايد : «
لايبقى المالُ إلّا لِبَخيلِ
؛ نزد كسى جز آدم بخيل ثروت نگه داشته نمىشود » . « 3 »
در حديثى از امام على بن موسى الرضا عليه السلام مىخوانيم : «
لا يَجْتمعُ المالُ إلّابخصالٍ خمس : ببخلٍ شديدٍ . . .
؛ مالاندوزى صورت نمىپذيرد جز در سايهء پنج خصلت كه يكى از آنها بخل شديد است . . . » . « 4 »
شخص مبتلا به بخل در واقع خزانهدارى است كه اموال را در خزانه روى هم انباشته مىكند و نهايتاً بىآنكه خود از آن بهرهاى برده باشد با مرگش انبوهى از ثروت را به وارثان و بازماندگان منتقل مىكند .
اميرمؤمنان على عليه السلام مىفرمايد : «
البخيلُ خازنٌ لوارثِهِ
؛ آدم بخيل براى وارثان خود خزانهدارى مىكند » . « 5 »
روشن است كه انباشته شدن اموال در خزانه ، به معناى خارج شدن آنها از چرخهء توليد است و اين عمل ركود اقتصادى جامعه را به دنبال خواهد داشت ؛ چنانكه اميرمؤمنان عليه السلام در حديث پرمعناى ديگرى مىفرمايد : «
آفة الإقتصاد البخل
؛ بخل آفت اقتصاد است » . « 6 »
شايد اين سخن پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله كه فرمود : «
أىّ داءٍ أدوأ من البخل
؛ چه دردى بدتر از بخل ؟ » « 7 » اشاره به همين نكته باشد كه بخل عامل اصلى ركود اقتصادى است و در پى آن ، فقر و بيچارگى تودهء عظيمى از مردم جامعه را در كام خود فرو مىبرد .
جالب آنكه قرآن هشدار مىدهد بخل منشأ تغييرات اساسى در نهادهاى اجتماعى و موجب پديد آمدن انقلابهاست : « « هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنفِقُوا فِى سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَّنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَّفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِىُّ وَأَنْتُمْ الْفُقَرَاءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ » ؛ آرى ! شما همان گروهى هستيد كه براى انفاق در راه خدا دعوت مىشويد ؛ ولى بعضى از شما بخل مىورزند و هر كس بخل ورزد ، نسبت به خود بخل ورزيده ( و خود آسيب مىبيند ) . . . و هر گاه سرپيچى كنيد خداوند گروه ديگرى را به جاى شما مىآورد » . « 8 »
هامش
( 1 ) . كنزالعمّال ، ج 4 ، ص 449 ، ح 7393 .
( 2 ) . نهجالبلاغه ، حكمت 126 ؛ بحارالانوار ، ج 69 ، ص 199 ، ح 28 .
( 3 ) . غررالحكم ، ح 8311 .
( 4 ) . عيون اخبار الرضا ، ج 1 ، باب 28 ، ح 13 ؛ خصال صدوق ، ص 282 .
( 5 ) . عيون الحكم و المواعظ ، ص 26 ؛ غررالحكم ، ح 6511 .
( 6 ) . غررالحكم ، ح 6519 ؛ ميزان الحكمة ، ج 1 ، ص 85 .
( 7 ) . كنز العمال ، ج 3 ، ص 449 ، ح 7389 .
( 8 ) . محمد ، آيهء 38 .