معناى تنافس ، چشم و همچشمى و رقابت نمودن جهت فزونى مال و آبروست » . « 1 »
بر همين اساس در سورهء حديد تكاثر يكى از مراحل دنياپرستى به حساب آمده است : « اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِى الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ » « 2 » و تفاوت آن با « تفاخر » در اين است كه « تفاخر » مربوط به مباهات در انساب و احساب است ؛ ولى « تكاثر » مباهات در زمينهء اموال و اولاد و غير آن . « 3 » در لسان بعضى از روايات واژهء تكاثر ، مترادف با « كنز » به معناى جمع مال و ذخيره كردن و راكدگذاشتن آن بدون لحاظ تفاخر و مباهات استعمال شده است ؛ در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله دربارهء تكاثر در اموال مىخوانيم : «
التكاثر في الأموال ، جَمْعُها من غير حقِّها ومَنْعها من حقِّها وشَدُّها في الأوعية
؛ تكاثر ، جمع آورى اموال از طرق نامشروع و خوددارى از اداى حق آن و اندوختن آن در خزينهها و صندوقهاست » . « 4 »
معناى سومى نيز براى اين واژه در استعمالات روزمرهء فارسى مشاهده مىشود و آن عبارت است از مطلق ثروتاندوزى و جمع مال ، خواه مباهاتى در آن باشد يا نباشد و چه در چرخهء توليد قرار گيرد يا نگيرد .
ب . كنز
يكى ديگر از واژگان مرتبط « كنز » به معنى « گنج » است ؛ اين واژه در اصل به معنى جمع و جور كردن اجزاى چيزى است ، لذا شتر پرگوشت را « كنّاز اللحم » مىنامند . سپس به جمعآورى و نگهدارى و پنهان كردن اموال يا اشياى گران قيمت چون طلا و نقره نيز اطلاق شده است ، بنابراين در مفهوم آن ، جمعآورى ، نگهدارى و گاهى پنهان كردن نيز نهفته است . « 5 »
در آيهء 34 سورهء توبه مىخوانيم : « كسانى كه طلا و نقره را جمعآورى و پنهان كرده ، در راه خدا و كمك به نيازمندان انفاق نمىكنند آنها را به عذابى دردناك بشارت ده ؛ « الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنفِقُونَهَا فِى سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ » » .
ج . احتكار
احتكار به معنى انبار و حبس كردن اجناس مورد نياز مردم ، بهويژه محصولات كشاورزى و مواد غذايى ، به منظور بالا رفتن قيمت آن است . « 6 »
اين عمل اختصاص به جنس خاصى ندارد ، گرچه بعضى از فقهاى اسلام در مورد احتكار به « قوت » بودن و خوراكى بودن آن اشاره كردهاند ؛ « 7 » ولى آنچه از نصوص به دست مىآيد حبس هرگونه « ما يحتاج عمومى » كه باعث زحمت مسلمانان
هامش
( 1 ) . مفردات راغب ، مادهء كثر .
( 2 ) . حديد ، آيهء 20 .
( 3 ) . ر . ك : التفسير المنير و غرائب القرآن والميزان ، ذيل آيهء اوّل ازسورهء تكاثر .
( 4 ) . تفسير نورالثقلين ، ج 5 ، ص 662 ، ح 8 .
( 5 ) . صحاح اللغة ، مادهء « كنز » و معجم مقائيس اللغة ، همين ريشه .
( 6 ) . صحاح اللغة ، ريشهء « حكر » .
( 7 ) . ر . ك : جواهرالكلام ، ج 22 ، ص 482 و 483 .