از مجموع آنچه گذشت به دست مىآيد كه اسراف و تبذير از دو جهت با هم تفاوت دارند :
1 . اسراف اعم از تبذير است زيرا تبذير در خصوص امور مالى به كار مىرود ، ولى اسراف در اموال و غير اموال ، هر دو كاربرد دارد .
2 . اسراف اين است كه اموال در موارد شايسته و عقلايى هزينه شود ؛ ولى بيش از مقدار لازم ، و تبذير آن است كه اموال در موارد غير عقلايى و ناشايست هزينه شود .
به بيان ديگر : تبذير ريخت وپاش اموال و تضييع و هدر دادن آن را به همراه دارد ؛ ولى در اسراف ، مال ضايع نمىشود ، بلكه به جا مصرف مىشود ؛ ولى خارج از شئون و بيش از حدّ لازم . مثلًا اگر لباس گرانقيمتى بپوشيم كه بهايش صد برابر لباس مورد نياز ما باشد و يا غذاى خود را آن چنان گران قيمت تهيه كنيم كه با قيمت آن بتوان عدهء زيادى را آبرومندانه تغذيه كرد به چنين هزينهاى اسراف گفته مىشود ، چون گرچه از حدّ گذراندهايم ؛ ولى ظاهراً چيزى ضايع و نابود نشده است . ولى اگر براى دو نفر ميهمان غذاى ده نفر را تهيه ببينيم و باقيمانده را در زبالهدان بريزيم - چنان كه گذشت - گفته مىشود تبذير كردهايم ، در عين حال بايد توجه داشت كه گاهى هر دو واژه در يك معنى به كار مىرود .
نتيجه :
با توجه به آيات ، احاديث ، سنت و سيره پيامبر اكرم واهلبيت عليهم السلام كه گوشهاى از آن را در اينجا مورد توجه قرار گرفت اين نتيجه به دست مىآيد كه : تنها ميانهروى حكيمانه مورد توجه اسلاماستو دوطرف آن يعنى افراط و تفريط كه « اسراف » و « اقتار » ناميده مىشود مورد نفرت شارع مقدس اسلام مىباشد .
گفتار دوم : دلايل اسراف و تبذير
« اسراف » همانند « تبذير » ، در زندگى انسانها به ويژه مؤمنان ، عملى ضدّ ارزشى محسوب شده و از منظر دين ، از محرمات به حساب مىآيد . اين عمل كه همواره منهى بوده و منطق دين و عقل سليم ، از آن مذمت كردهاند ، از آن رو مورد منع و ردع است كه موجب تضييع اموال و اوقات و . . . مىشود .
ميان صاحب نظران در مسئلهء حرمت اسراف ، هيچگونه اختلافى نيست و در اين باره « اجماع » اهل نظر « 1 » را نمىتوان از نظر دور داشت .
ادلهء تحريم :
1 . اسراف و تبذير در كتاب اللَّه
در قرآن مجيد آياتى با صراحت از اسراف « 2 » و تبذير نهى مىكند كه با توجه به ظهور صيغهء نهى در حرمت ، دال بر حرام بودن اسراف است :
1 . « « يَا بَنِى آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَايُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ » ؛ اى فرزندان آدم ! زينت خود را به هنگام رفتن به مسجد ، با خود برداريد ؛ و ( از نعمتهاى الهى ) بخوريد و بياشاميد ؛ ولى اسراف نكنيد كه خداوند مسرفان را دوست
هامش
( 1 ) . ر . ك : عوائد الايام ، ص 615 .
( 2 ) . مادهء « سرف » [ اسراف ] در صيغههاى مختلف ، 23 بار در قرآن بهچشم مىخورد ؛ بعضى از مشتقات يك بار ( مانند اسراف ) و بعضى دو بار ( مانند مسرف ) و بعضى چند بار ( مانند مسرفون ) .