در روايت ديگرى نيز از آن حضرت در تفسير اين آيه آمده است : «
العفو الوسط » « 1 »
و در روايت سومى در تفسير عيّاشى از امام صادق يا امام باقر عليهما السلام نقل شده كه فرمود : «
العفو الكفاف » « 2 »
و در روايت چهارمى از امام باقر عليه السلام نقل شده كه «
إنّ العفو ما يفضل عن قوت السنة
؛ مقصود از عفو در انفاق ، مازاد بر خوراك سال است » . « 3 »
تفاوت مفهوم اسراف و تبذير :
دقت در استعمالات و كاربردهاى واژه اسراف و واژهء تبذير در آيات و روايات اسلامى ، نشان مىدهد كه اين دو واژه داراى عرصه مشترك بوده ، تفاوت چندانى ميان آنها نيست . در سخنى از امام صادق عليه السلام آمده است كه تبذير نوعى از اسراف است :
« إنّ التبذير من الإسراف
» ولى به نكاتى بايد توجه داشت :
الف . برخى از صاحبنظران ، « تبذير » را اخص از « اسراف » مىدانند و مىگويند : تبذير تنها در موردى به كار مىرود كه مصرف « اموال » به گونه اسرافآميز ، صورت پذيرد يا آنكه اموال ، صرف در معاصى و موارد گناه شود ؛ ولى اسراف در مورد مطلق زيادهروى به كار مىرود ؛ اعم از آنكه در باب اموال باشد يا غير اموال . « 4 »
ب . بعضى از صاحب نظران تفاوت ميان « اسراف » و « تبذير » را در جهت ديگر ديدهاند . آنان مىگويند : « اسراف » مصرف چيزى است در موردى كه سزاوار آن است ، ليكن از حيث مصرف به زيادهروى منجر گردد ؛ ولى تبذير مصرف چيزى است در غير مورد لازم . « 5 » اين همان سخن طريحى در مجمع البحرين دربارهء تفاوت ميان دو واژهء فوق است : «
و قد فرّق بين التبذير والإسراف ، في أنّ التبذير ، الإنفاق فيما لا ينبغي والإسراف الصرف زيادة على ما ينبغي
» . « 6 »
اين مطلب هماهنگ است با آنچه علامه نراقى رحمه الله در عوائد الأيّام از ابن مسكويه در كتاب ادب الدنيا و الدين نقل مىكند : «
السَرَف هو الجهل بمقادير الحقوق ، والتبذير هو الجهل بمواقع الحقوق
» . « 7 »
ج . از راغب در مفردات گذشت كه : « تبذير » به معناى جداسازى ( و ريخت و پاش ) و در اصل به معنى پاشيدن بذر است كه براى هر كسى كه مالش را ضايع مىكند به كار مىرود . تبذير بذر نيز به حسب ظاهر ، تضييع آن است و نيز گفته شد كه « تجاوز از حدّ را در هر فعلى سرف مىگويند گرچه در انفاق مالى شهرت بيشترى يافته است » .
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 4 ، ص 52 ، ح 3 .
( 2 ) . تفسير عيّاشى ، ج 1 ، ص 106 ، 316 .
( 3 ) . تفسير صافى ، ج 1 ، ص 250 .
( 4 ) . الموسوعة الفقهيه ( الكويتية ) ، ج 4 ، ص 177 .
( 5 ) . همان .
( 6 ) . مجمع البحرين ، « ب ذ ر » .
( 7 ) . عوائد الايام ، ص 621 .