وى ذيل لغت « سَرَف » مىنويسد : «
السَرَف ، تجاوز الحدّ في كلّ فعل يفعله الإنسان و إن كان في الإنفاق أشهر
؛ تجاوز از حدّ را در هر فعلى سرف مىگويند ، گرچه در هزينه كردن مال شهرت بيشترى يافته است » .
5 . در كتاب العين ذيل ريشهء « سرف » آمده است :
« الإسراف نقيض الاقتصاد
؛ اسراف نقيض ميانهروى است » .
آنچه از عبارات فوق به دست مىآيد عبارت است از :
الف . اسراف ، خلاف اعتدال و ميانهروى است .
ب . تبذير به معنى ريخت و پاش اموال و ضايع ساختن و اتلاف آن است .
با مثالى ساده مىتوان فرق بين اسراف و تبذير را روشن ساخت : هرگاه در يك مهمانى به جاى تهيّهء دو - سه نوع غذا ، ده نوع غذا تهيّه كنند و همهء آن مصرف شود ، به يقين « اسراف » است و اگر براى ده نفر مهمان غذاى سى نفر آماده كنند و مقدار اضافى دور ريخته شود « تبذير » ناميده مىشود .
ج . گاهى تبذير به عنوان يكى از مصاديق اسراف به كار گرفته مىشود و مىتوان گفت هر تبذيرى اسراف است گرچه هر اسرافى تبذير نيست ؛ مثلًا مصرف اموال در امور خارج از شئون ، اسراف است ؛ ولى تبذير و ريخت و پاش به حساب نمىآيد .
اسراف و تبذير در اصطلاح :
با ملاحظهء آنچه از آيات و روايات و كلمات انديشمندان دينى خواهد آمد ، به دست مىآيد كه اسراف و تبذير در اصطلاح و فرهنگ دين چيزى جز آنچه از معناى لغوى گذشت ، نيست .
قابل توجه آنكه گويا در فرهنگ قرآن و روايات ، توسعهاى از نظر مصاديق در واژهء اسراف داده شده ، بدين گونه كه تعبير اسراف در موارد خارج از امور مالى نيز به كار رفته است ؛ مثلًا به مطلق گناه ، « اسراف بر نفس » اطلاق شده قرآن مىفرمايد : « يَا عِبَادِى الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَاتَقْنَطُوا مِنْ رَّحْمَةِ اللَّهِ » « 1 » ؛ « رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِى أَمْرِنَا » . « 2 »
همچنين تعبير اسراف در مورد زيادهروى در قصاص نيز آمده است : « فَلَا يُسْرِفْ فِّى الْقَتْلِ » « 3 » و گاه دربارهء داورى و قضاوتى كه منجر به دروغ مىشود به كار رفته است ، چنانكه در آيهء 28 سورهء غافر آمده است : « إِنَّ اللَّهَ لَايَهْدِى مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ » و گاه به برترىجويى و استكبار و استثمار اطلاق شده است ؛ در آيهء 31 سورهء دخان در مورد فرعون مىخوانيم :
« إِنَّهُ كَانَ عَالِياً مِّنَ الْمُسْرِفِينَ » .
واژگان مرتبط :
در آيات و روايات عناوين خاصى در باب اسراف و ميانهروى به چشم مىخورد كه در تبيين حقيقت اسراف از ديدگاه اسلام نقش بسزايى دارند كه مهمترين آنها عبارتند از :
هامش
( 1 ) . زمر ، آيهء 53 .
( 2 ) . آل عمران ، آيهء 147 .
( 3 ) . اسراء ، آيهء 33 .