ديگرى مىدهد و وسائل زندگى است كه به عنوان عاريه در اختيار ديگران مىگذارد و كمكها و كارهاى خيرى است كه انسان انجام مىدهد » . « 1 »
على عليه السلام در مورد بخل شديداً هشدار مىدهد و آن را ريشهء همهء بدبختىها مىشمرد و مىفرمايد :
« البخل جامع لمساوئ العيوب ، و هو زمام يُقاد به إلى كلّ سوء
؛ بخل جامع تمام عيبهاى زشت است و اين خصلت وسيلهاى است كه آدمى را بهسوى تمام زشتىها سوق مىدهد » . « 2 »
امام سجاد عليه السلام فرمود : «
أمّا حقّ مالك ، فأن لاتأخذه إلّا من حلّه ، و لا تنفقه إلّافي وجهه . . . و لا تبخل به فتبوء بالحسرة و الندامة مع التَّبَعة
؛ و اما حقّ مالت بر تو آن است كه آن را جز از راه حلال به دست نياورى و جز در راه خدا آن را هزينه نكنى و در مصرف آن بخل نورزى كه دچار حسرت و پشيمانى خواهى شد و گناه آن نيز دامنت را خواهد گرفت » . « 3 »
اضافه بر اينها بخل از سوى اغنيا ، خشم و كينه فقرا را به دنبال دارد و گاه سبب شورش و طغيان آنان بر ضدّ ثروتمندان بخيل مىشود و در نتيجه بسيارى از منابع اقتصادى در اين ميان از بين مىرود .
همچنين بخل ثروتمندان ، موجب ناامنىها در اجتماع مىشود ، چرا كه فقر سبب اعمال خلاف اخلاق فراوانى است .
شاهد گوياى اين سخن حديثى است كه از اميرمؤمنان على عليه السلام نقل شده كه فرمود : «
إذا بخل الغنىّ بمعروفه ، باع الفقير آخرته بدنياه
؛ زمانى كه غنى نسبت به انجام كار خير بخل ورزد ، فقير آخرتش را به دنيايش مىفروشد » . « 4 »
3 . نقش مواسات در برنامههاى اقتصادى
واژهء مواسات در اقتصاد دنياى مادّى امروز نه تنها محلّى ندارد ، بلكه گاه ممكن است مورد سخريّه و استهزا واقع شود كه چگونه ممكن است مردم را توصيه كنيم ديگران را در اموال خود سهيم و شريك كنند و بر سر سفرهء خود بنشانند ؟ !
در حالى كه مواسات يكى از مهمترين مسائل اخلاقى در برنامههاى اسلامى است و اسلام آن را نشانهء اخوت و برادرى مىشمرد .
اسلام نه تنها از بخل نكوهش مىكند ، بلكه توصيه مىكند مسلمانان با يكديگر مواسات در اموال داشته باشند ، يعنى آن كس كه توانگر است ، افراد نيازمند را در مال خود شريك كند ، و از رسيدگى و توجه به امور آنان غفلت نورزد و آنها را بر سر خوانِ نعمتى كه خداوند به او داده است ، به گونهء گستردهاى فرا خواند .
امام صادق عليه السلام مواسات با نيازمندان را جزو حقوق مسلمانان بر يكديگر شمرده : «
والمواساة لأهل الحاجة » « 5 »
و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آن را علامت واقعى مؤمن دانسته است : «
من واسى الفقير من ماله و أنصف النّاس من نفسه فذلك المؤمن حقّاً
» . « 6 » و اميرمؤمنان على عليه السلام آن را مؤثّرترين نشانه و حافظ اخوّت و برادرى ميان
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 3 ، ص 498 ، ح 8 ؛ از امام صادق عليه السلام .
( 2 ) . نهجالبلاغه ، كلمات قصار ، شمارهء 378 .
( 3 ) . بحارالانوار ، ج 71 ، ص 8 .
( 4 ) . نهجالبلاغه ، كلمات قصار ، شمارهء 372 .
( 5 ) . كافى ، ج 2 ، ص 175 ، ح 4 .
( 6 ) . همان ، ص 147 ، ح 17 .