اشياء و وسايلى كه يا ارزش مصرفى ندارد و يا بسيار كم ارزش است ، تشويق نمايند .
در روايات اسلامى نيز رابطهء ميان اسراف و فقر به خوبى ديده مىشود ، چنانكه در حديثى از اميرمؤمنان على عليه السلام مىخوانيم : «
إنّ السَّرَف يورث الفقر وإنّ القصد يورث الغنى
؛ اسراف ، فقر به بار مىآورد و ميانهروى غنا را در پى دارد » . « 1 »
در روايات اسلامى به اندازهاى به مصرف صحيح از مواهب الهى اهميّت داده شده كه حتى در حديث معروف دور ريختن آب اضافه و به دور انداختن هستهء مفيد خرما از مصاديق اسراف شمرده است :
سليمان بن صالح مىگويد از امام صادق عليه السلام از كمترين درجهء اسراف سؤال كردم ؟ آن حضرت فرمود : «
. . . إهراقك فضل إنائك ، و أكلك التّمر و رمْيك بالنّوى هيهنا و هيهنا
؛ حداقل اسراف اين است كه اضافهء آب آشاميدنى را دور بريزى و خرما را بخورى و هستهء آن را اينجا و آنجا به دور افكنى » . « 2 »
2 . دورى از انحصارطلبى
يكى از پديدههاى شوم اقتصاد در جهان امروز ، بخل و انحصارطلبى است ؛ سرمايهداران دنياى بزرگ سرمايهدارى دائماً مىكوشند راز و رمز تكنولوژىهاى پيشرفتهء آنها به دست ديگران نيفتد ، حتى در مورد داروهايى كه حيات انسان به آن وابسته است اين بخل و انحصارطلبى مشهود است .
آميخته شدن اين رذيلهء اخلاقى با مسائل اقتصادى يكى از اسباب فقر در جهان سوم و فزونى فاصله ميان ملتهاى كم درآمد و سرمايهدار است .
اين در حالى است كه قرآن كريم از بخل در انفاق و هزينه انتقاد مىكند و مىفرمايد : « « هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنفِقُوا فِى سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَّنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَّفْسِهِ » ؛ آرى ! شما همان گروهى هستيد كه براى انفاق در راه خدا دعوت مىشويد ، ( ولى ) بعضى از شما بخل مىورزند ، و هر كس بخل ورزد ، نسبت به خود بخل كرده است » . « 3 »
بديهى است بخل تنها منحصر به امور مالى نيست ، بلكه شامل بخل در دانشها و فنآورىهاى علمى كه سبب پيشرفت اقتصادى مىشود نيز مىگردد ، همان درد بى درمانى كه جهان مادّى به آن مبتلاست .
گستردگى مفهوم بخل كه از آن نهى شده هم از آيات قرآن استفاده مىشود و هم از روايات اسلامى كه در منابع معروف آمده است . قرآن مجيد كسانى كه « ماعون » را منع مىكنند شديداً نكوهش كرده و آنها را هم رديف رياكاران شمرده و مىگويد : « واى بر آنها » « الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ * وَيَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ » . « 4 »
مطابق برخى از روايات در تفسير ماعون مىخوانيم : «
هو القرض يقرضه ، والمتاع يعيره ، والمعروف يصنعه
؛ ماعون وامى است كه انسان به
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 4 ، ص 53 ، ح 8 .
( 2 ) . همان ، ج 6 ، ص 460 . در ارتباط با نهى اسلام از اسراف و تبذير و همچنين آمارهايى پيرامون مصرفگرايى در جهان غرب ، به بحث : « پرهيز از هرگونه اسراف » مراجعه كنيد .
( 3 ) . محمد ، آيهء 38 .
( 4 ) . ماعون ، آيهء 6 و 7 .