را نابود مىكند » . « 1 »
مطلب به اندازهاى مهم است كه پيامبر ميانهروى در مصرف را نصف معيشت شمرده است ، مىفرمايد :
« الاقتصاد فى النفقة نصف المعيشة
» . « 2 »
همانگونه كه اشاره شد اين مطلب به شكل گسترده در احاديث اسلامى آمده است . اين بحث را با حديثى از امام صادق عليه السلام پايان مىدهيم ، فرمود :
« ضمنت لمن اقتصد ان لا يفتقر قال اللَّه عزوجل :
« وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ » « 3 »
والعفو الوسط وقال
اللَّه عزوجل :
« وَالَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَاماً » « 4 »
والقوام الوسط
؛ من تضمين مىكنم كسانى كه ميانهروى را رعايت كنند هرگز فقير نشوند . سپس امام به دو آيه از قرآن استدلال مىفرمايد ؛ در آيهء نخست از پيامبر سؤال مىكنند چه چيز را انفاق كنند . پيامبر مىفرمايد : عفو ؛ يعنى حدّ وسط و در آيهء دوم خداوند در توصيف مؤمنان مىگويد : آنها كسانى هستند كه به هنگام انفاق نه اسراف مىكنند نه سختگيرى و حد وسط را در ميان اين دو رعايت مىنمايند » . « 5 »
با توجه به محدوديت منابع جهان و افزايش تدريجى نسل بشر ، با الهام از دستورات ياد شده و رعايت اقتصاد و ميانهروى در مصرف ، مىتوان همگان را از مواهب طبيعى عالم بهرهمند كرد و نسلهاى آينده را نيز از فقر و نيازمندى نجات بخشيد . « 6 »
از نمودهاى ميانهروى در مصرف ، اجتناب از اسراف و تبذير است . در اسلام از ريخت و پاش و زياده روى در مصرف شديداً نكوهش شده است .
در حالى كه دنياى سرمايهدارى امروز نه تنها دست مصرف كنندگان را براى مصرف بيشتر باز مىگذارد ، بلكه با تبليغات گسترده ، مردم را به اسرافگرايى تشويق مىكند ، تا درآمد بيشترى را نصيب خود نمايد ، اسلام اسراف و تبذير را تحريم كرده است .
شعار « كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَايُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ » « 7 » يكى از شعارهاى معروف اسلام و برگرفته از قرآن مجيد است .
اين مسأله به قدرى اهميت دارد كه قرآن مجيد تبذيركنندگان را برادران شيطان شمرده ، شيطانى كه در برابر پروردگارش بسيار ناسپاس بود : « إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَالشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً » . « 8 »
در واقع اسراف در مصرف ، نوعى ناسپاسى است ، همانگونه كه شيطان به الطاف خداوند ناسپاس بود ، مسرفان و مبذّران نيز با ريخت و پاش و تباه كردن اموال ، نعمتهاى الهى را ناسپاسى مىكنند و اين در حالى است كه يكى از اصول اقتصاد در دنياى امروز آن است كه مصرف كنندگان را از طرق مختلف به مصرف بيشتر و حتى روىآوردن به
هامش
( 1 ) . غررالحكم ، ح 8062 .
( 2 ) . كنز العمال ، ج 3 ، ح 5434 .
( 3 ) . بقره ، آيهء 219 .
( 4 ) . فرقان ، آيهء 67 .
( 5 ) . من لا يحضره الفقيه ، ج 2 ، ص 64 ، ح 1721 .
( 6 ) . دربارهء مصرف مقتصدانه ر . ك : « پرهيز از هرگونه اسراف » در همين كتاب .
( 7 ) . اعراف ، آيهء 31 .
( 8 ) . اسراء ، آيهء 27 .