« مصرف » مؤثر باشد . « 1 » برابر اين نگرش ، رفاه و لذتخواهى ، معيار همه چيز است و انسانِ اقتصادى مساوى با نيازها و خواستههاى مادى است كه با تفكر مادى و تربيت الحادى نمىتواند از لذتطلبىهاى خودخواهانه ، رها باشد . بدينسان آرمان نهايى همهء فعاليتها و رفتارهاى اقتصادى انسان ، در محدودهء تنگ مادى و لذات جسمانى خلاصه مىشود .
به همين دليل انسانها در اين دو مكتب اقتصادى ، در يك چرخش تكرارى قرار مىگيرند يعنى توليد مىكنند تا مصرف كنند و مصرف مىكنند تا توليد نمايند ( توليد براى مصرف و مصرف براى توليد ) .
ولى در بينش دينى ، كه انسان داراى دو بُعد جسمى و روحى است و از حيث زمانى ، وجودش به گسترهء ابديت پيوند خورده است ، انگيزههاى مصرف تنها در حوزهء نيازهاى مادى خلاصه نمىشود ، بلكه نيازها و خواستههاى معنوى و روحى نيز در ايجاد انگيزهء مصرف نقش بسزايى دارد و بلكه مىتوان گفت : هدف واقعى همان خواستههاى معنوى است كه نيازهاى مادّى مقدّمهء آن است .
لذا در اين بينش حتى پيامبران و اولياى الهى كه در اوج معنويت و عرفان هستند به نيازهاى مادى و طبيعى خويش پاسخ مىدهند . « وَما أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِى الْأَسْوَاقِ » . « 2 »
بلكه حتّى آنان كه از مصرف نعمتهاى الهى خوددارى مىكنند ، نكوهش مىشوند : « قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِى أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِىَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ » . « 3 »
ولى - چنان كه گذشت - با وجود اين ، بر خلاف دو مكتب اقتصادى رايج ، تأمين نيازهاى مادّى نمىتواند هدف نهايى انسان باشد ، بلكه هدف نهايى ، رسيدن به كمال و سعادت حقيقى و قرب الهى است .
لذا در قرآن در كنار امر به مصرف به تكاليف مهمّ اشاره شده كه گوياى وجود ارتباطِ انگيزشى ميان مصرف و انجام آن تكاليف است ؛ از جمله مىخوانيم :
« يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنْ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحاً » . « 4 »
« يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا للَّهِ » . « 5 »
« وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمْ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ » . « 6 »
« كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ » . « 7 »
دستور به انجام امورى چون : « عمل صالح » ، « شكرگذارى » ، « رعايت پارسايى و تقوا » و « اداى حقوق مالى » همراه با امر به مصرف در اين آيات ، بيانگر ارتباط ميان مصرف و اين اعمال معنوى و ارزشى است و نشان مىدهد كه مصرف كردن در نگاه دين بايد به انگيزهء دستيابى به اين اهداف بلند و متعالى باشد .
هامش
( 1 ) . ر . ك : خداوندان انديشهء سياسى ، ج 3 ، ص 1235 - / 1242 .
( 2 ) . فرقان ، آيهء 20 .
( 3 ) . اعراف ، آيهء 32 .
( 4 ) . مؤمنون ، آيهء 51 .
( 5 ) . بقره ، آيهء 172 .
( 6 ) . مائده ، آيهء 88 .
( 7 ) . انعام ، آيهء 141 .