بنشينم و لباس خشن بپوشم ؛ ولى زمانه آن را بر نمىتابد » . « 1 »
ج . مصارف غير ارزشى
يك . نيازهاى برخاسته از هوا و هوس
نظام اقتصادى سرمايهدارى بخش مهمّى از حيات آن مرهون نيازهايى است كه برخاسته از شهوات و هواى نفس است . آنان با تحريك اميال و غرايز ، انسانها را به سوى نيازهاى كاذب سوق داده و مصرفگرايى را دامن مىزنند و از اين راه به سود سرشارى دست مىيابند .
ميل به تجملگرايى ، مصرفهاى ناشى از چشم و هم چشمى و اسراف و تبذير ، همه از مظاهر نيازهاى برخاسته از هواى نفس است .
اين نوع مصرف از نگاه اسلام امرى مذموم و نكوهيده است كه در بخشهاى ديگر اين كتاب مشروحاً به آن پرداخته شده است . « 2 »
دو . نيازهاى برخاسته از تبليغات دروغين
اقتصاد سرمايهدارى ، برابرِ اصل سودطلبى بيشتر ، به كمك رسانههاى تبليغاتى گسترده و شيوههاى رنگارنگ ، مردم را حتى در نيازهاى زندگى و ضروريات ، به مصرف بيشتر فرا مىخواند .
آنان چنان بر ذهن وانديشهء مخاطبان خيمه مىزنند كه در پندار آنها نيازهاى كاذبى را مىآفرينند كه در واقع نياز نيست .
اسلام با اين شيوهء تبليغات به شدت مخالف است ، و با كنترل و تعديل خواستهها و نيازهاى مشروع ، جلو مصرفهاى بىرويه را مىگيرد ، زيرا هر گونه دروغ و ارائهء خلاف واقع ، در هر مورد از نظر اسلام ، ممنوع است و در مورد بحث ، نوعى تدليس ، محسوب مىشود .
3 . كنترل مصرف
بديهى است اگر بنا باشد بر اساس فرهنگ اقتصادى سرمايهدارى بر طبل مصرفگرايى كوبيده شود و از حاكميت مطلق خواستهها و اميالِ انسان سخن به ميان آيد ، توليدات يك كشور هم نمىتواند پاسخگوى اشتهاى سيرىناپذير حتى يك گروه باشد تا چه رسد به همهء افراد جامعه ؛ اين جاست كه بايد اهرمهايى را براى كنترل و هدايت مصرف تعريف كرد و توازنى ميان مصرف و توليد برقرار ساخت .
شريعت اسلام بيشتر از طريق وضع قوانين شرعى و تعيين مصارف حرام و مكروه ، و تقويت ايمان ، از درون به كنترل و هدايت مصرف ، اهتمام مىورزد .
امروزه بر متوليان امور فرهنگى لازم است كه شيوهء صحيح مصرف را بر اساس آموزههاى دينى ، بهگونهاى بياموزند كه به شكل فرهنگى عمومى درآيد . آنچه امروز جامعهء اسلامى از آن رنج مىبرد ،
هامش
( 1 ) . مكارم الاخلاق ، ص 98 ؛ بحارالانوار ، ج 76 ، ص 309 ، ح 23 . براى مطالعهء بيشتر ر . ك : مبحث « توسعهء اقتصادى يكى ديگر از اهداف مهم » در اين كتاب .
( 2 ) . ر . ك : مبحث « پرهيز از هرگونه اسراف » در همين كتاب .