داشته باشد ، توليد مىشود ، لذا توليد سلاحهاى ميكربى ، شيميايى ، مواد مخدر و مشروبات الكلى در اين نظام اقتصادى ، مورد توجه است و در نظام اقتصاد سرمايهدارى عملًا دنبال مىشود .
ولى اسلام ضمن پذيرش انگيزههاى طبيعى و مادىِ انسان در بهدست آوردن درآمد بيشتر ، مىكوشد تا تمايلات سودجويانهء بشر را هماهنگ با فطرت به سوى رشد و تعالىِ اخلاقى و معنوى سوق دهد و آدمى را افزون بر تشويق به كسب درآمد بيشتر ، به سوى كسب مكارم اخلاقى و كمالات انسانى جهت دهد . مكتب اسلام با ايجاد پيوند ميان اين دو انگيزه ، در واقع به رشد مادى و معنوى انسان توجه كرده و هر دو بُعدِ انسان را در نظر گرفته است ، و به يك معنا اهداف مادى را در طول هدف معنوى ؛ يعنى قرب الهى ، قرار داده است .
لذا توليدى كه به دورىِ انسان از خداوند منتهى شود در اين نظام جايى ندارد ، چنان كه فعاليتهاى اقتصادىِ بدون سود مشروع نيز در آن نيست . « 1 »
در اين نگاه ، مولّد حقيقى ، خداوند متعال است :
« « أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ » ؛ آيا شما زارع هستيد ( و گياهان و دانهها را مىرويانيد ) يا ما چنين مىكنيم ؟ » . « 2 »
انسان در اين ديدگاه به عنوان آماده كنندهء مقدمات توليد ، نه ايجاد كننده ، به مولد حقيقى توجه كرده و در مسير رضاى او و قرب به او گام بر مىدارد ، لذا هدف توليد در اين مكتب ، افزون بر تأمين نيازهاى شخصى فرد و جامعه ، و رسيدن به زندگانى شرافتمندانهء دنيوى ؛ دستيابى به رحمت بى پايان خداوند در جهان ديگر است .
قرآن در اين زمينه مىفرمايد : « « وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا » ؛ و در آنچه خدا به تو داده ، سراى آخرت را بطلب و بهرهات را از دنيا فراموش مكن » . « 3 »
اين است كه قرآن كريم ، ذيل آياتى كه عوامل توليد را مىشمارد و انسانها را به آن ترغيب مىكند ، با جمله « لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ » بر اين هدف نهايى انگشت مىگذارد ؛ چنانكه مىخوانيم : « اللَّهُ الَّذِى سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِىَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ » . « 4 »
بديهى است توجه به اين هدف عالى ، تنها اثرگذار براى زندگى جهان ديگر نيست ، بلكه زندگى اين جهان را نيز دگرگون مىسازد ، زيرا كسى كه به فعاليتهاى اقتصادى از اين نظر نگاه مىكند هرگز به سراغ سودهاى كلان ناشى از توليد و توزيع سلاحهاى مرگبار و مواد زيانبار نمىرود و اقتصاد ، چهرهء انسانى و سالم به خود مىگيرد كه شرح آن خواهد آمد .
شايان ذكر است هر چند « قرب الهى » هدف نهايى توليد در اقتصاد اسلامى است ؛ ولى اين هدف ، اهداف ميانى ديگر را نفى نمىكند ، بلكه آن اهداف
هامش
( 1 ) . ر . ك : شاخصهاى توسعه اقتصادى از ديدگاه اسلام ، ص 100 - / 101 .
( 2 ) . واقعه ، آيهء 64 .
( 3 ) . قصص ، آيهء 77 .
( 4 ) . جاثيه ، آيهء 12 .