مىكرد و نمايندگان خود را به كوچه و خيابانها مىفرستاد تا بر وضع گوشت و مراكز طبخ غذا و همچنين نسبت به مقدار بارهايى كه بر چهارپايان حمل مىكردند ، نظارت كنند و به كسى اجازه ندهند بيش از مقدار طاقت بر آنها حمل كند ، سقاهاى آب را دستور مىدادند كه روى ظروف آب را بپوشانند ، و مقدار ظرفيت هر ظرف آب را كه 24 دلو بود رعايت كنند ، و شلوارهاى زرد كوتاه براى حفظ بدن خود بپوشند .
به معلمان مكتبها و مدارس هشدار مىدادند كودكان محصل را با ضرب شديد مجازات نكنند و به جاى خطرناك بدن نزنند .
نيز محتسب بر ادارهء عيار ( محل ضرب سكهها ) نظارت مىكرد ، تا سكههاى تقلبى و خارج از عيار لازم نسازند .
در اندلس اين منصب را « خِطَّةُ الاحْتِسابِ » مىناميدند و سرپرست آن يك نفر قاضى بود ، و معمول بود كه شخصاً سوار مىشد و در بازارها گردش مىكرد ، و مأموران و اعوانش با او بودند ، و ترازوى مخصوصى كه نانها را با آن وزن مىكردند ، در دست يكى ازاعوان بود ( تا اگر نان از حدّ معمول سبكتر باشد ، فروشنده را مجازات كند ) و همچنين لازم بود در مغازهء قصابى بر روى گوشت ورقهاى باشد كه قيمت آن را نشان دهد ، تا قصاب نتواند به نرخ بالاترى بفروشد ، و اگر خيانت مىكرد هرگز خيانتش مخفى نمىشد ، زيرا گاه محتسب كودك يا كنيزى را مىفرستاد تا چيزى را از بازار خريدارى كند ، سپس محتسب وزن آن را مىسنجيد ، اگر كم بود وضع معاملهء آن فروشنده را با بقيهء مردم بر آن قياس مىكرد و او را طبق مقرّرات مجازات مىنمود .
آنها براى مسائل مربوط به حسبه ، قوانين و مقررات بسيارى داشتند كه در مدارس خود ، تدريس مىكردند همانگونه كه فقها احكام فقه را تدريس مىكنند » . « 1 »
از مجموع اين سخن و مطالب ديگرى كه در كتابها دربارهء « حسبه » نوشتهاند بر مىآيد كه ادارهء حسبه ، بسيارى از امورى را كه امروز بر عهدهء شهردارىها و مأموران انتظامى ، و تعزيرات حكومتى ، و آموزش و پرورش و قضات گذارده شده است بر عهده داشت ، و يكى از بخشهاى فعال حكومت اسلامى محسوب مىشد ، مخصوصاً مبارزهء آنها با منكرات چشمگير بود و بههمين دليل در اشعار شعراء واژهء « محتسب » و كارهاى او بازتاب وسيع و گستردهاى دارد » . « 2 »
شيوههاى نظارت حكومت بر نظام اقتصادى
حكومت براى نظارت بر بازار و نظام اقتصادى جامعه ، ساز و كارهاى مختلفى در دست دارد كه با
هامش
( 1 ) . تاريخ تمدن اسلامى ، جرجى زيدان ، ج 1 ، ص 252 .
( 2 ) . پيام قرآن ، ج 10 ، ص 268 - / 272 ( با مقدارى تلخيص ) . براى آگاهى بيشتر با بحث محتسب ، انواع آن ، اركان حسبه ، شرايط محتسب ، آداب محتسب ، مواردى كه مأموران حسبه در آن حق دخالت دارند ، مراتب احتساب و ديگر مباحث مرتبط با حسبه رجوع كنيد به : احكام السلطانيه ماوردى ، احكام السلطانيه ابى يعلى ، معالم القربة فى احكام الحسبه ابن اخوه ، موسوعه فقهيه كويتيه ، ج 17 ، ص 223 - / 268 و لغتنامه دهخدا ، ج 20 ، مادهء حسبه .