درك كرده بود ، مأمور اين كار بود ، در بازارها گردش مىكرد و امر به معروف و نهى از منكر مىكرد ، هر چند بعضى گفتهاند كه او در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور اين كار نشد ، بلكه در عصر خليفهء دوم بود . « 1 »
در بسيارى از مواقع شخص پيامبر صلى الله عليه و آله اين وظيفهء مهم را بر عهده مىگرفت به ويژه در مسائل مربوط به احتكار و تقلب و غش در معامله و مانند آن خود حضرت نظارت مىكرد .
و نيز در حالات على عليه السلام مىخوانيم كه شخصاً امور مربوط به حسبه را بر عهده مىگرفت ، گاه از بازار قصابان مىگذشت و آنها را از اعمال خلاف نهى مىفرمود . « 2 » و گاه بر كار ماهى فروشان نظارت داشت و آنها را از فروش ماهيان حرام جلوگيرى مىكرد . « 3 »
ولى با گذشت زمان ، مسألهء « حسبه » گسترش يافت و تدريجاً به صورت يك ادارهء مهم و گسترده و وسيع درآمد ، و مأموران آن به نام « مُحتسب » در كوچه و بازار و شوارع بزرگ ، شب و روز به گشت زنى مشغول بودند و بر مسائل مختلف اجتماعى ، نظارت داشتند و متخلفان را گاه در محل مجازات مىكردند و گاه - نظير مأموران راهنمايى امروز - دستگير كرده نزد قاضى مىفرستادند .
دايرهء « حسبه » آن قدر وسيع شد كه « جرجى زيدان » نويسندهء معروف تاريخ تمدّن اسلامى مىنويسد : « حسبه يك منصب دينى مانند منصب قضاوت است ، و محتسب بر امور منكرات ، نظارت ، و به مقدار لازم تعزير و تأديب مىكند ، و مردم را به رعايت مصالح عامه در شهرها وادار مىسازد ؛ مانند :
جلوگيرى از سدّ معبر ، جلوگيرى از باربرها و صاحبان كشتى از اينكه بيش از حدّ بر مركب خود حمل كنند ( و سبب ضايعاتى بر مركب يا اموال گردند ) و نيز دستور مىدهد ديوارهاى سست و خطرناك را ويران كنند ، و هر چيزى كه ممكن است به رهگذران آسيب برساند از جادهها بردارند ، و نسبت به مسألهء تقلّب و تدليس در كسب و كار و پيمانه و وزن ، نظارت كرده از هرگونه اجحاف و تعدى جلوگيرى كنند .
اين امر در اصل از وظايف قاضى بود ؛ ولى چون قاضى عملًا نمىتوانست همهء اين كارها را انجام دهد آن را جدا ساخته ، به صورت وظيفهء مستقلى درآوردند . . . .
رياست اين امر حتماً بايد بر عهدهء فرد صالح و موجّهى مىبود ، زيرا خدمتى دينى محسوب مىشد . و محتسب بدون چنين موقعيتى قادر بر انجام وظيفه نبود .
رئيس امور حسبه نيز نمايندگانى براى خود جهت رسيدگى به ساير مناطق تعيين مىكرد ، او مىتوانست هر روز در مساجد مهم بنشيند ، و نايبان او در بازارها بر امور پيشهوران و صاحبان مشاغل مختلف نظارت كنند .
در مصر رئيس امور حسبه ، يك روز در مسجد جامع قاهره ، و روز ديگر در مسجد فسطاة جلوس
هامش
( 1 ) . تراتيب الإدارية ، ج 1 ، ص 285 .
( 2 ) . كنز العمال ، ج 4 ، ص 158 .
( 3 ) . وسائل ، ج 16 ، ص 332 .