امورى چون تثبيت قيمتها ، صنايع ، انحصارى كردن تجارتها و آنچه كه در نظام جامعه و اصلاح آن دخالت دارد ، اقدام نمايد » . « 1 »
گفتار چهارم : عرصههاى حضور حكومت در اقتصاد
اسلام با آنكه بر تبيين اصول و مقررات اقتصادى در قالب ابواب مختلف فقهى و حقوقى تأكيد دارد و برابر جهانبينى خاص خود از بيان پشتوانههاى اخلاقى و فضيلتهاى انسانى در امور اقتصادى و توجه به نيازمندان دريغ ننموده ، در عين حال اجراى اين امور را تنها به تعهد درونى و ضمانت اخلاقى مردم واگذار نكرده است ، بلكه حاكم اسلامى را به عنوان يك نيروى بيرونى و پشتوانهء اجرائى قوانين در جامعه معرفى كرده است .
روشن است كه صِرف بيان مقررات و قوانين نمىتواند تأمين كنندهء مصالح عمومى جامعه باشد و جامعه را از اختلال و هرج و مرج نجات بخشد ، بلكه اجرا كنندهء قانون نيز همانند اصل قانون از اهميت بهسزايى برخوردار است .
اين است كه اسلام براى دستيابى به اهداف الهى و ارزشى ، اختياراتى را براى حكومت اسلامى مقرر كرده است تا در چارچوب آن بتواند در بازار و اقتصاد دخالت كند كه اهم آن عبارت است از :
الف . مراقبت و هدايت
نگاهى گذرا به احكام حقوقى اسلام در ارتباط با برخورد با متخلفان اقتصادى و ضرورت مبارزه با اخلالگران امور معيشتى ، و همچنين مطالعه دوران حاكميت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نشان مىدهد كه اسلام حق كنترل و نظارت بر امور بازار و مبادلات تجارى و فعاليتهاى اقتصادى را به عهدهء حاكم اسلامى نهاده است .
مراقبت بر بازار درصدر اسلام به گونهاى معمول بود كه ناظران بر بازار را « عامل السوق » مىناميدند و از وظايف مهم آنان رسيدگى به وزنها ، پيمانهها و گردآورى مالياتهايى بود كه بر مراكز كسب و صنعتگران وضع مىگرديد . « 2 »
روشن است كه اين تنها مراقبت و نظارتى صِرف نبوده ، بلكه نظارتى توأم با اعمال قانون بوده است .
در روايتى مىخوانيم : پيامبر صلى الله عليه و آله بر جمعيتى از محتكران گذشت ، دستور داد اجناسى را كه احتكار كرده بودند بيرون آورده و در بازار در معرض ديد همگان قرار دهند : (
مرّ رسول اللَّه صلى الله عليه و آله بالمحتكرين فأمر بحكرتهم أن تخرج إلى بطون الأسواق وحيث تنظر الأبصار إليها
) . « 3 »
مراقبت بر امور اقتصادى در عهد پيامبر بهگونهاى بود كه گاهى براى آنكه حركت اقتصادى در بازار از صحت و سلامت برخوردار باشد از قدرت حكومت استفاده مىشد .
هامش
( 1 ) . تحريرالوسيله ، ج 2 ، ص 626 .
( 2 ) . ر . ك : بازار - دولت ، ص 70 .
( 3 ) . استبصار ، ج 3 ، ص 115 ، ح 408 .