علاوه بر افراد ، داراى وظايف ، تكاليف و مسئوليتاند و در قيامت ، افراد نسبت به تكاليف جمعىشان همانند تكاليف فردى مورد سؤال قرار مىگيرند . « 1 »
لذا با اينكه انسانها از نگاه فردى ، آزاد و مختارند ولى چون اين آزادى ، با تكليف و مسئوليت اجتماعى نسبت به ارزشهاى الهى ، همراه است ، تحقق اين ارزشها به صورت طبيعى در عرصههاى اجتماعى از جمله فعاليتهاى اقتصادى بدون حضور و دخالت حكومت اسلامى ميسر نيست .
اميرمؤمنان على عليه السلام در عهدنامهء مالك اشتر ، به وى فرمان مىدهد تا براى تحقق ارزشهاى الهى به عنوان حاكم اسلامى در بازار و اقتصاد دخالت نمايد و زمينههاى رشد و تعالى انسان را از اين طريق فراهم سازد .
چنانكه اشاره شد آن حضرت پس از سفارش به مالك اشتر نسبت به بازرگانان و تجار و اينكه آنها افرادى زحمتكش و مفيدى هستند مىفرمايد :
« و اعلم - مع ذلك - أنّ في كثير منهم ضيقاً فاحِشاً وشُحّاً قبيحاً واحتكاراً للمنافع وتحكّماً في البياعات وذلك بابُ مضرّة للعامة وعيب على الوُلاة فامنع من الاحتكار . . . و ليكن البيع بيعاً سَمحاً بموازين عدل وأسعارٍ لاتُجْحِفُ بالفريقين من البايع والمبتاع ، فمن قارَفَ حُكرةً بعدُ نهيك إيّاه فنكِّلْ به وعاقِبهُ في غير إسراف
؛ ولى با اين همه بدان كه ميان بازاريان ، گروهى تنگ نظر و بخيل در پى احتكارند و مىكوشند تا بازار را به دست گيرند و اين به زيان تودهء مردم ( و منافع ملى ) و مايهء ننگ زمامداران است . پس از احتكارشان جلوگيرى نما . . . و بايد خريد و فروش ، آسان و با ميزان عدل انجام شود با نرخگذارىهايى كه نه به زيان فروشنده باشد و نه خريدار ، اگر كسى پس از نهى تو ، دست به احتكار زد او را كيفر ده و در مجازات او زياده روى نكن » . « 2 »
« نووى » از دانشمندان اهل سنت ، مىنويسد :
علما اجماع دارند بر اينكه اگر نزد فرد طعامى باشد كه مردم محتاج آن باشند و جاى ديگر يافت نشود آن شخص بر فروش آن طعام ( توسط حاكم ) مجبور مىگردد . « 3 »
اين قسمت در صفحات بعد به صورت مشروحتر خواهد آمد .
2 . تأمين عدالت
( عدل گسترى )
بىشك هر آنچه بر روى زمين است ، براى انسان آفريده شده است : « هُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمْ مَّا فِى الْأَرْضِ جَمِيعاً » « 4 » ، ولى توزيع عادلانهء ثروتها و درآمدها ، كنترل و نظارت بر حسن جريان امور و قيام به عدالت ، از ديدگاه اسلام در گرو پيروى از شرايع الهى است ، زيرا هرچند بشر بتواند با علم و تجربه ، الگوهايى براى نظامهاى اجتماعى طراحى كند ولى تأمين عدالت ، مقولهء ديگرى است كه بشر به
هامش
( 1 ) . ر . ك : نحل ، آيهء 89 ؛ جاثيه ، آيهء 28 .
( 2 ) . نهجالبلاغه ، نامهء 53 .
( 3 ) . شرح مسلم نووى ، ج 11 ، ص 43 .
( 4 ) . بقره ، آيهء 29 .