لحاظ تأثيرپذيرى از نفعطلبىهاى فردگرايانه به يقين ، به تنهايى از عهدهء آن بر نمىآيد ، به همين جهت براى ساختن نظامهاى عادلانه به پيامبران الهى و كتب آسمانى نياز است : « لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمْ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ » . « 1 »
از سوى ديگر يكى از وظايف مهم و خطير دولت اسلامى ، آبادانى و اصلاح جامعه است . اميرمؤمنان على عليه السلام در عهدنامهء مالك اشتر دربارهء وظيفهء حاكم اسلامى مىفرمايد : «
واستصلاح أهلها وعمارة بلادها
؛ انسانها را اصلاح كنى و شهرها را آباد سازى » . « 2 »
سازندگى و آبادانى اجتماعى كه شامل تمام قشرهاى جامعه شود ، بدون اجراى عدالت بىمعناست ، زيرا تا عدالت اجرا نگردد ، اينگونه سازندگى وجود ندارد . اميرمؤمنان على عليه السلام مىفرمايد : «
لايكون العمران حيث يجور السلطان
؛ آنگاه كه حاكم ظلم نمايد ، سازندگى و آبادانى واقعى صورت نمىگيرد » . « 3 »
همچنين مىفرمايد : «
ما حُصّن الدول به مثل العدل
؛ هيچ دژى به ميزان عدالت ، حاكميت را ( از آفات ) حفظ نمىكند » . « 4 » اجراى عدالت ضامن بقاى حاكميت است . عدالت از هر ارتش و سپاهى ، نجات بخشتر است .
اميرمؤمنان على عليه السلام در كلامى ديگر مىفرمايد :
« اجعل الدين كهفك والعدل سيفك تَنْجُ من كلّ سوء وتظهر على كلّ عدوّ
؛ دين را پناهگاه خود ساز و عدالت را به جاى شمشير به كار بر ، تا از هر بدى آسوده شوى و بر هر دشمنى پيروز گردى » . « 5 »
به يقين عدالت اجتماعى در بسيارى از موارد نياز به چشمپوشى از منافع شخصى و ايثار و فداكارى دارد و اين امر بدون انگيزههاى مذهبى و ايمان دينى ميسّر نيست .
حال سؤال اساسى اين است كه بستر عدالت و ظرف تحقق آن كجاست ؟
بىترديد يكى از عرصههاى مهم براى اقامهء قسط و داد ، بازار است ، زيرا بازار به خودى خود چنان است كه عدالت در آن به راحتى قربانى مىشود ، اجحاف ، بىانصافى ، ناديده گرفتن حقوق توليد كننده ، احتكار ، فرصتطلبى واسطهها و دلالان و . . . در بازار رشد مىكند و بازار به خودى خود هيچ اهرمى براى مقابله با اين بىعدالتىها در دست ندارد . اين است كه حضور حكومت دينى براى تحقق قسط و عدل و جلوگيرى از اجحاف و بيدادگرى در بازار و اقتصاد ، امرى حياتى و ضرورى است .
ازاينرو ، براى اجراى عدالت از قيمتگذارى اموال مردم به كمتر از استحقاق ، منع شده است ، ( اين مطلب را مىتوان در معناى وسيع « بَخْس » ( / كم گذاردن حقوق ) كه در آيهء « أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ » از قول پيامبر الهى ، حضرت شعيب عليه السلام نقل
هامش
( 1 ) . حديد ، آيهء 25 .
( 2 ) . نهجالبلاغه ، نامهء 53 .
( 3 ) . غررالحكم ، ح 8050 .
( 4 ) . عيون الحكم والمواعظ ، ص 476 .
( 5 ) . غررالحكم ، ح 1422 .