و در هر حال و هر سنّى بر او واجب است به دنبال علم باشد : «
طلب العلم فريضة في كلّ حال
» . « 1 » چرا كه با علم و آگاهى مىتوان مراتب رشد و تكامل را پيمود : «
إنّ العلم . . . يبلغ بالعبد . . . الدرجات العلى في الدّنيا والآخرة
» . « 2 »
اسلام تا آنجا به سوادآموزى پيروانش اهميت مىدهد كه در ماجراى بدر ، پس از اسارت جمعى از مشركان اعلام شد : اسيران باسواد مىتوانند با تعليم خواندن و نوشتن به ده نفر از اطفال آزاد شوند . « 3 »
كشورى كه بخش مهمى از مردم آن بىسواد يا كم سواد باشند و يا با علوم روز دنيا آشنا نباشند ، نمىتوان به رشد و توسعهء آن اميدوار بود و به يقين قدم اساسى در اين راه تأسيس مراكز آموزشى ، علمى و پژوهشى و پرورش آموزگاران ، اساتيد و پژوهندگان است .
هر چه سطح دانش و تحقيقات در كشورى بالاتر باشد ، حركت رشد و توسعهء آن شتابانتر خواهد بود .
6 . خودكفايى در توليدات اساسى
از ديگر شاخصهاى رشد و توسعهء اقتصادى يك جامعه ، خودكفايى در توليدات استراتژيك و صنايع مهم و اساسى است . بديهى است رسيدن به خودكفايى در همهء زمينهها تقريباً براى همهء كشورها ناممكن ؛ ولى لازم است در توليد غلّات و صنايع غذايى ( در صورت فراهم بودن شرايط طبيعى كشور ) ، تجهيزات دفاعى ، آموزشگاهى ، انرژى ، دارو درمان ، حمل و نقل و مانند آن ، يا به خودكفايى برسد و يا در تجارت متوازن از تهيهء آنها مطمئن باشد ، زيرا وابستگى در امور يادشده ، وابستگى سياسى و فرهنگى را به دنبال دارد و اهرم فشارى از سوى بيگانگان جهت اعمال سياستهاى خود خواهد بود و بسيار روشن است كه اين فشارها در كند كردن حركت رشد و توسعه تأثيرگذار است ، چرا كه كشورهاى نيرومند ، معمولًا اصرار دارند ديگران را عقب نگاه دارند تا از اين طريق بازارهاى پر رونقى براى محصولات خود فراهم سازند .
از منظر اسلام نيازمندى ، نوعى اسارت است :
« احْتَجْ إلى مَنْ شِئْتَ تَكُنْ أَسيرَه » « 4 »
و سفارش پيشوايان دينى آن است كه تا جايى كه امكان دارد ، بايد به خود متكى بود : «
إدفع المسألة ما وجدت التحمّل يمكنك » « 5 »
و تا ضرورتى پيش نيامده بايد دامن تقاضا را كوتاه كرد : «
لاتصلح المسألة إلّافي ثلاثة . . . فى غرم مثقل
» . « 6 »
در آموزههاى دينى بىنيازى از ديگران و خوداتكايى سبب عزّتمندى است : «
وعزّه استغناءه
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 1 ، ص 172 ، ح 27 ، از امام صادق عليه السلام .
( 2 ) . همان ، ص 171 ، ح 24 ، از رسول خدا صلى الله عليه و آله .
( 3 ) . فروغ ابديت ، ج 1 ، ص 518 .
( 4 ) . بحارالانوار ، ج 71 ، ص 411 ، ح 21 ، از امام على عليه السلام .
( 5 ) . مستدرك الوسائل ، ج 13 ، ص 29 ، ح 8 ، از امام حسنعسكرى عليه السلام .
( 6 ) . بحارالانوار ، ج 75 ، ص 326 ، از امام موسى بن جعفر عليه السلام .