عن النّاس
» ، « 1 » از اين رو هنگامى كه امام صادق عليه السلام در هواى گرم و داغ به فعاليت اقتصادى مىپردازد و مورد پرسش قرار مىگيرد كه چرا در اين روز گرم خود را به رنج مىاندازيد ، مىفرمايد : «
خرجتُ في طلب الرّزق لأستغنى عن مثلك
؛ براى طلب روزى تلاش مىكنم تا از وابستگى به تو و امثال تو بىنياز شوم » . « 2 »
شايد به همين ملاحظه ، از تلاش اقتصادى تعبير به « عزّت » شده است . معلّى بن خنيس مىگويد :
« امام صادق عليه السلام مرا ديد كه دير به بازار ( و مغازهام ) رفتم . فرمود : «
اغد الى عزّك
؛ صبحگاهان به عزتگاه خود برو » . « 3 »
قابل توجه اينكه آيهء شريفهء « وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِّنْ قُوَّةٍ . . . » هر چند در ارتباط با آمادگىهاى رزمى نازل شده ؛ ولى يقيناً محدود به آن نيست : « به عقيدهء ما اگر اين دستور بزرگ اسلامى : « وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِّنْ قُوَّةٍ » به عنوان يك شعار همگانى در همه جا تبليغ شود و مسلمانان از كوچك و بزرگ ، عالم و غير عالم ، نويسنده و گوينده ، سرباز و افسر ، كشاورز و بازرگان ، در زندگى خود آن را به كار بندند ، براى جبران عقبماندگىشان كافى است » . « 4 »
نكتهء جالب آن است كه در پايان همين آيه آمده :
« وَمَا تُنفِقُوا مِنْ شَىْءٍ فِى سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ » . « 5 » ارتباط اين قسمت از آيه نيز با بحث ما بسيار قابل توجه است ؛ گويا مىفرمايد : هر اندازه كه مسلمانان در مسير تقويت بنيههاى علمى ، دفاعى و اقتصادى جامعه هزينه كنند و انگيزهء آن خدا و تقويت كشور اسلامى و دين حق باشد ، نتيجهاش عايد خود مسلمانان خواهد شد و هرگز ضرر و زيانى نخواهند ديد .
خود اتكايى و عدم وابستگى به ديگران در اسلام بسيار تأكيد شده است و در روايات ما از آن به « قطع طمع از ديگران » و يا « قناعت و اكتفا به داشتهها » تعبير شده است ؛ براى نمونه :
1 . رسول خدا صلى الله عليه و آله به مردى كه از او خواست به وى سفارش مختصر و مفيدى نمايد ، فرمود : «
عليك بالإياس ممّا في أيدي الناس وإيّاك والطّمع فانّه الفقر الحاضر
؛ بر تو باد به قطع اميد از آنچه در دست مردم است و از طمع بپرهيز ، چرا كه طمع فقر آماده و حاضر است » . « 6 »
2 . همان حضرت فرمود : «
عليكم بالقناعة فإنّ القناعة مال لاينفد
؛ بر شما باد به قناعت ، چرا كه قناعت سرمايهاى تمام نشدنى است » . « 7 »
3 . امام سجاد عليه السلام فرمود : «
رأيت الخير كلّه قد اجتمع فى قطع الطّمع عمّا في أيدى النّاس
» . « 8 »
4 . امام على عليه السلام فرمود : «
ثمرة القناعة العزوف عن
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 2 ، ص 148 ، ح 1 ، از امام صادق عليه السلام .
( 2 ) . كافى ، ج 5 ، ص 74 ، ح 3 .
( 3 ) . وسائل الشيعه ، ج 12 ، ص 3 ، ح 2 . شبيه همين تعبير از امام كاظم عليه السلام خطاب به يكى از يارانش به نام « مصادف » نقل شده است كه به او فرمود : « اغد الى عزّك - اعنى السوق - » ( همان ، ص 4 ، ح 10 ) .
( 4 ) . تفسير نمونه ، ج 7 ، ص 223 ، ذيل تفسير آيهء 60 سورهء انفال .
( 5 ) . انفال ، آيهء 60 .
( 6 ) . مستدرك حاكم ، ج 4 ، ص 326 .
( 7 ) . معجم الاوسط ، ج 7 ، ص 84 .
( 8 ) . كافى ، ج 2 ، ص 148 ، ح 3 .