اما اسلام به رشد اقتصادى همراه با رشد معنوى توجه كرده است ، چرا كه بدون تقوا و ديندارى ، ثروت و مال سبب طغيان آدمى مىشود : « إِنَّ الْإِنسَانَ لَيَطْغَى * أَنْ رَّآهُ اسْتَغْنَى » « 1 » و نتيجهء آن ، دنياى مملو از استعمار واستكبار و ظلم و بيدادگرى خواهد بود .
لذا از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمود : «
نعم المال الصالح ، للمرء الصالح
؛ مال خوب براى انسان صالح خوب است » . « 2 »
اميرمؤمنان على عليه السلام در وصف متقيان آنجا كه از بهرهمندى آنها از دنيا سخن مىگويد ، مىفرمايد : آنها هم از دنيا و امكانات مادى بهره گرفتند و هم از آخرت و نعمتهاى آن برخوردار شدند : «
إنّ المتّقين ذهبوا بعاجل الدّنيا وآجل الآخرة
» . « 3 » در اين ارتباط در گفتار دوم بيشتر سخن خواهيم گفت .
گفتار دوم : شاخصهاى توسعه
شاخصهايى كه اقتصاددانان براى توسعه بيان كردهاند ، عبارتند از : رشد درآمد سرانه ، درآمد ملّى بالا ، توزيع نسبتاً عادلانهء ثروت ، بخش مهم و فعّال صنعتى ، رفاه اجتماعى و ارائهء خدمات ، آموزش مناسب و پيشرفته ، اشتغال ، حمل و نقل مناسب ، امنيت فردى و اجتماعى ، بهداشت ، تغذيهء كافى ، برنامههاى حمايتى ، توليد انبوه ، صادرات متنوع و فراوان ، اميد به زندگى در سطح بالا ، بازار فعّال ، فرهنگ اقتصادى و كار ، و روحيهء مشاركت در مردم . « 4 » و برخى ديگر از امور .
افزون بر آن ، به اعتقاد ما توجه به معنويت و اخلاق جامعه و ملاحظه پارامترهاى آن ، از شاخصهاى مهم توسعه است كه بدون آن ، ابعاد ديگر توسعه ناقص و ابتر است .
در اين نوشتار شاخصهاى عمدهء توسعه را كه اسلام به آنها نظر دارد تحت عناوين ذيل بحث مىشود :
1 . سطح زندگى
از شاخصهاى رشد و توسعه در دنياى امروز ، سطح زندگى مردم در تغذيه ، لباس ، وسائل رفاهى ، مسكن و مانند آن است .
در جامعه توسعه يافته ، مردم آن از تغذيه مناسب برخوردارند و كمبودها و نارسايى غذايى در آن نيست . همچنين از نظر مسكن ، پوشاك و وسائل رفاهى نيز در حدّ مطلوبى به سر مىبرند .
اسلام نيز به اين موارد توجه كرده است :
الف . تغذيهء مناسب
خداوند براى مردم روزىهاى حلال و پاكيزه
هامش
( 1 ) . علق ، آيهء 6 .
( 2 ) . مسند احمد ، ج 4 ، ص 197 .
( 3 ) . نهجالبلاغه ، نامهء 27 .
( 4 ) . ر . ك : پديدهشناسى فقر و توسعه ، ج 1 ، ص 51 - / 52 ؛ ارزشها و توسعه ، ص 34 ؛ توسعهء اقتصادى ، گذشته و حال ، نوشتهء ريچارد تى . گيل ، ترجمهء محمود نبىزاده ؛ كاربرد شاخصهاى اجتماعى - اقتصادى ، جمعى از نويسندگان ، ترجمهء دكتر هرمز شهدادى .