و ضبط بوده و دست انسان در آن بسته است : « مَا أَصَابَ مِنْ مُّصِيبَةٍ فِى الْأَرْضِ وَلَا فِى أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِى كِتَابٍ مِّنْ قَبْلِ أَنْ نَّبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ » . « 1 » مىپندارند مفهوم آيه اين است كه انسان در سرنوشت خود آزاد نيست و همه چيز به طور جبرى و بدون اختيار صورت مىپذيرد .
عقيدهء جبر آثار اجتماعى فراوانى دارد . اين عقيده دست حكّام ظلم و زور را باز و دست انتقام مظلوم را مىبندد و بر اساس آن غاصب ، ثروتمند و مرفه ، آنچه را به حق يا به ناحق در اختيار دارد ، موهبت و خواست و مشيّت الهى مىداند و فقيران و بيچارگان نيز به خود جرأت مبارزه با آنها را نمىدهند ، زيرا مبارزه با آنها را مبارزهء با خدا ( با تقدير خدا ) مىپندارند ، بلكه حاضر نمىشوند براى به دست آوردن نعمت تلاش كنند ، زيرا مىگويند : با قسمت و تقدير نمىتوان مبارزه كرد .
معتقد به جبر خيال مىكند ظالم و مظلوم ، غاصب و مغصوب ، مستقيماً با خدا طرفاند ؛ نه با هم . صاحب حق با پايمال كنندهء حق خود كارى ندارد ، زيرا حقى را پايمال نكرده و آنچه اتفاق افتاده ارادهء حتمى پروردگار بدون دخالت ارادهء ديگران بوده است .
پيروان مكتب اهلبيت هر دو عقيده را نفى مىكنند و مسلمانان را به روش « أمرٌ بينالامرين » و راه وسط و متعادل دعوت مىنمايند . مقصود از راه وسط آن است كه افعال انسان هم به خدا و هم به انسان مستند است : « لا جبر و لا تفويض بل امرٌ بين الامرين » در اين عقيده ضمن آنكه خداوند مدبّر همهء امور شمرده شده ، نقش انسان نيز ناديده گرفته نشده و سرنوشت و تقدير او به دست خود او سپرده شده است . به بيان ديگر : خداوند انسان را مختار آفريده تا بتواند راه سعادت خود را برگزيند ، « 2 » بنابراين موظف است با عوامل فقر مبارزه كند و تن به ظلم و ستم و استثمار ندهد .
ب . توكّل :
يكى ديگر از مفاهيم اسلامى كه گاه از سوى افرادى تحريف مىشود ، مفهوم توكل است .
برداشت منفى از توكل آن است كه انسان همان طورى كه گاهى خودش كارهاى مربوط به خود را انجام نمىدهد ، بلكه براى آنها وكيل مىگيرد و آن وكيل به جاى موكل و بر اساس مصالح او ، وارد عمل مىشود . به همين گونه نيز كارها را به خدا واگذار كند تا او برايش انجام دهد و چون خدا « نعم الوكيل » « 3 » و بر همهء كارها قادر است بهتر است انسان خيال خود را راحت كرده و به خداوند وكالت تام الاختيار بدهد و خود استراحت كند و از تلاش و كوشش باز ايستد . « 4 »
اين برداشت از توكل به يقين خطرناك است
هامش
( 1 ) . حديد ، آيهء 22 .
( 2 ) . براى آشنايى بيشتر با مكتب جبر و اختيار و طرفداران آنها ، همچنين توضيح عقيدهء پيروان اهلبيت به كتاب « عدل الهى » ، اثر علامه شهيد مرتضى مطهّرى و پيام قرآن ، ج 4 مراجعه شود .
( 3 ) . آل عمران ، آيهء 173 .
( 4 ) . ر . ك : مبسوط سرخسى ، ج 30 ، ص 247 ( در اين كتاب سخنان و استدلال برخى را بر اين نوع برداشت از توكل ، نقل كرده و پاسخ مىدهد ) .