شهوات و هوس و هوا نشود ؛ ولى شكّى نيست كه اين آيات ، هم به ظرفيّت و ذخاير موجود در زمين و آسمان براى بهرهورىهاى اقتصادى اشاره دارد و هم به توانمندى و استعداد انسان براى شكوفاسازى اين ذخاير .
اين دو نكته - يعنى وجود ذخاير زمينى براى بهرهورىهاى اقتصادى و توانمندى انسان براى شكوفاساختن آن ذخاير - از آيات و روايات استفاده مىشود ؛ از آيهء « هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِى مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِّزْقِهِ » « 1 » بهدست مىآيد ، زيرا مقصود از « ذلول » و رام بودن زمين ، حاصلخيزى و آمادگى آن براى انواع تصرّفات و اكتشافات است « 2 » ، چنانكه تعبير به « وَكُلُوا مِنْ رِّزْقِهِ » تعبير جامعى است كه تمام مواد غذايى زمين اعم از حيوانى و گياهى و معدنى را فرا مىگيرد . « 3 » و خطاب « « فَامْشُوا فِى مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِّزْقِهِ » ؛ بر شانههايش سوار شويد و از روزى خدا تناول كنيد » اشاره دارد كه انسان اين استعداد را دارد كه با سوار شدن بر شانههاى زمين و تصرّف در آن و استخراج معادن آن ، به رزق و روزى و نيازهايش دست يابد .
نيز از روايت نبوى «
التَمسوا الرزق في خَبايا الأرض » « 4 »
استفاده مىشود ، زيرا « خبايا » جمع « خبأه » از ريشهء « خَباءً » و « خَبْأً » به معناى پنهان كردن و مستور ساختن گرفته شده است . به همين جهت به تقيّه و استتار و نيز به هر آنچه كه مستور و مخفى شده است « خَباء » ( به معناى اسم مصدرى ) گفته مىشود و « خَبْأه » مفرد « خبايا » هم به معناى زراعت و بذرى است كه در لابهلاى خاك ، مستور مىگردد و هم به معناى معادنى است كه در زير زمين مخفى است . « 5 »
3 . حفظ كرامت انسانى و عزت نفسانى
شكى نيست كه از اصول اخلاقى در اسلام ، غناى نفسانى و عزّت و كرامت روحى به نحو شايسته است ؛ انسانى كه به حضرت حق ، معرفت شايسته پيدا كند و يقين داشته باشد كه زمام همهء امور در دست خدا و وابستهء به لطف و رحمت اوست و حول و قوّه و نفع و ضررى جز آنچه از طريق او به انسان مىرسد وجود ندارد و تنها او سببساز و سبب سوز است ، خويشتن را بىنياز از همه چيز و هر كس ، غير از او مىبيند و به غنا و كرامت نفسانى مىرسد كه بالاترين و بهترين بىنيازى است : «
خير الغنى غنى النفس
» . « 6 »
شعاع اين عزّت و بىنيازى ، همه شئون حيات انسان را فرا مىگيرد و مظاهر آن در همهء شئون جامعهء اسلامى مشاهده مىشود ؛ از جمله زندگى اقتصادى و مسائل مالى است كه به سهم خود از مظاهر مختلفى برخوردار است :
هامش
( 1 ) . ملك ، آيهء 15 .
( 2 ) . ر . ك : الميزان ، ج 19 ، ص 357 .
( 3 ) . ر . ك : تفسير نمونه ، ج 24 ، ص 338 .
( 4 ) . كنزالعمال ، ح 9303 ، ج 4 .
( 5 ) . ر . ك : المعجم الوسيط و مجمع البحرين ، مادّهء « خبأ » .
( 6 ) . بحارالانوار ، ج 72 ، ص 106 ، ح 5 و اعجاز القرآن باقلانى ، ص 147 .