در واقع توبه يك كلاس تربيتى مهم است زيرا اگر گنهكار راه بازگشت را به روى خود بسته ببيند از ادامهء گناه پرهيز نخواهد كرد و پيش خود فكر مىكند :
اكنون كه من راندهء درگاه خدا شدهام آب از سرم گذشته چه يك قامت چه صد قامت .
امام سجاد عليه السلام حقيقت توبه را در مناجات تائبين بهصورت بسيار زيبايى ترسيم كرده است : «
إِلَهِى أَنْتَ الَّذِى فَتَحْتَ لِعِبَادِكَ بَاباً إِلَى عَفْوِكَ سَمَّيتَهُ التَّوْبَةَ فَقُلْتَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً فَمَا عُذْرُ مَنْ أَغْفَلَ دُخُولَ الْبَابِ بَعْدَ فَتْحِه
؛ خداوندا ! تو همان كسى هستى كه درى بهسوى عفوت براى بندگانت گشودهاى و نام آن را باب توبه گذاشتهاى و از همهء گنهكاران دعوت كردهاى و فرمودهاى : بهسوى خدا بازگرديد و توبه كنيد ؛ توبهاى خالص . اكنون كه اين باب رحمت گشوده است كسانى كه از آن وارد نمىشوند چه عذرى دارند ؟ » همانگونه كه علماى اخلاق توبه را به عنوان گام نخستين ، بسيار مهم مىشمارند فقها نيز آن را جزء واجبات مىدانند و بر همه واجب مىكنند كه اگر لغزشى از كسى سر زد بلافاصله توبه كند و در مقام جبران برآيد .
جالب اين است كه توبه در آيات قرآن در بسيارى از موارد به گنهكار نسبت داده شده ولى در پارهاى از موارد به خدا نسبت داده شده است : « « لَّقَدْ تَّابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِىِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِى سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِّنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ » ؛ به يقين خداوند رحمت خود را شامل حال پيامبر و مهاجران و انصار ، كه در زمان عسرت و شدّت ( در جنگ تبوك ) از او پيروى كردند ، نمود ؛ بعد از آنكه نزديك بود دلهاى گروهى از آنها ، از حقّ منحرف شود ( و از ميدان جنگ بازگردند ) ؛ سپس خدا توبهء آنها را پذيرفت ، كه او دربارهء آنان مهربان و رحيم است ! » . « 1 »
هر دو توبه به معناى بازگشت است ولى توبهء بندگان بازگشت از گناه به
هامش
( 1 ) . توبه ، آيهء 117 .