و ديگرى ناظر به جنبههاى روحى ( هر چند هر دو از طريق جسم انجام مىشود ) ؛ جسم را با رياضت لاغر مىكند و روح را با چشيدن زحمت طاعت ، همانگونه كه در حال معصيت جسمش را با اموال حرام چاق و فربه كرد و روحش را با گناهانى مانند شنيدن انواع موسيقىها و كارهاى حرام ديگرى كه از طريق جسم به روح منتقل مىشود .
در پايان مىفرمايد : « پس از انجام اين مراحل مىگويى : استغفر اللَّه » ؛ (
فَعِنْدَ ذلِكَ تَقُولُ : « أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ »
) . بنابراين استغفار بازيچه نيست و لقلقهء زبان نمىباشد كه انسان هر زمان مرتكب گناهى شود بىآنكه شرايط توبه را فراهم كرده باشد با گفتن استغفراللَّه خود را راحت كند و گمان كند گناهش بخشوده شده و از عذاب الهى در امان است .
البته بعضى از اين مراحل ششگانه از اركان است و بعضى ديگر از شرايط كمال . به يقين چهار مرحلهء اول از اركان مىباشد زيرا بدون پشيمانى كه لازمهء آن تصميم بر ترك در آينده است و بدون جبران مافات از حقوق الناس و حقوق اللَّه حقيقت توبه حاصل نمىشود . ولى آب شدن گوشتهايى كه از حرام روييده و يا چشيدن مرارت طاعت براى از بين رفتن آثار لذت حرام ، از مراحل كمال است .
به تعبير ديگر - آنگونه كه مرحوم امام خمينى قدس سره در مكاسب محرمهء خود بيان كرده - دو مرحلهء اول ، حقيقت توبه است ، مرحلهء سوم و چهارم شرط پذيرش آن و مرحلهء پنجم و ششم شرط كمال آن است .
نكتهها
1 . شرايط توبهء واقعى
نخستين گام در سير و سلوك الى اللَّه ازنظر عمل ، توبهء از گناه است ؛ تا انسان از آثار گناهان پيشين از طريق توبهء صحيح ، پاك و پاكيزه نشود در حريم قرب پروردگار راهى نخواهد داشت .