لذا در حديثى از امام باقر عليه السلام در كتاب شريف كافى مىخوانيم : «
الْمُقِيمُ عَلَى الذَّنْبِ وَ هُوَ مُسْتَغْفِرٌ مِنْهُ كَالْمُسْتَهْزِى
؛ كسى كه به گناه خود ادامه مىدهد و در عين حال استغفار مىكند گويى دارد ( خود را يا حكم گناه را يا نعوذ بالله خدا را ) مسخره مىكند » . « 1 »
آنگاه مىفرمايد : « سوم اين است كه حقوقى را كه از مردم ضايع كردهاى به آنها بازگردانى تا بههنگام ملاقات پروردگار ( بههنگام مرگ يا محشور شدن در قيامت ) حق كسى بر تو نباشد و چهارم اينكه هر واجبى كه از تو فوت شده است حق آن را ادا كنى ( و قضاى آن را بهجاى آورى ) » ؛ (
وَ الثَّالِثُ أَنْ تُؤَدِّيَ إِلَى الَمخْلُوقِينَ حُقُوقَهُمْ حَتَّى تَلْقَى اللَّهَ أَمْلَسَ لَيْسَ عَلَيْكَ تَبِعَةٌ ، وَالرَّابِعُ أَنْ تَعْمِدَ إِلَى كُلِّ فَرِيضَةٍ عَلَيْكَ ضَيَّعْتَهَا فَتُؤَدِّيَ حَقَّهَا
) . اين دو قسمت در حقيقت از آثار قطعى پشيمانى واقعى از گناه است زيرا كسى كه از كارى پشيمان شده سعى مىكند آن را جبران نمايد و جبران ، در ضايع كردن حقوق مردم ، بازگرداندن حقوق به آنها و در تضييع حق اللَّه قضاى آن است .
بديهى است كه اين دو ركن در مواردى است كه قابل جبران باشد اما گناهانى كه از طريق قضا كردن يا اداى حقوق مردم قابل جبران نيست تنها با انجام اعمال صالح ديگر مىتوان آثار آن را از روح و جان شست .
به همين دليل در آيات بسيارى بعد از ذكر توبه ، ذكر اصلاح ( جبران با اعمال صالحه ) آمده است ازجمله در سورهء بقره آيهء 159 و 160 دربارهء علماى يهود كه حقايق را مخفى مىكردند مىخوانيم : « « إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِى الْكِتَابِ أُوْلَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ * إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُوْلَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ » ؛ كسانى كه دلايل روشن ، و وسيلهء هدايتى را كه نازل كردهايم ، بعد از آنكه در كتاب براى
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 2 ، ص 435 ، ح 10 .