فرصت را غنيمت مىشمرد تا كاملترين مرحلهء توبه و استغفار را بيان كند .
نخست به او مىفرمايد : « مىدانى استغفار يعنى چه ؟ » ؛ (
أَتَدْرِي مَا الاسْتِغْفَارُ ؟
) . اين استفهام در واقع استفهام انكارى است يعنى تو حقيقت استغفار را نمىدانى ، بگذار براى تو شرح دهم .
سپس مىافزايد : « استغفار مقام بلندمرتبهگان است » ؛ (
الاسْتِغْفَارُ دَرَجَةُ الْعِلِّيِّينَ
) . « عليين » جمع « عِلى » ( بر وزن ملى ) در اصل به معناى مكان بلند يا اشخاصى است كه در محل بالا مىنشينند و به اشخاص والامقام كه ازنظر معنوى در مكان بالايى هستند نيز اطلاق مىشود . بعضى نيز گفتهاند كه ذكر عليين به صيغهء جمع به منظور تأكيد است يعنى (
عُلُوٌّ فِى عُلُوٍّ
) ولى در كلام امام عليه السلام به معناى اشخاص والامقام مىباشد و معناى جمله اين است كه استغفار ، مقام بلندپايگان نزد خداست و آنها هستند كه از هر ترك اولايى استغفار مىكنند ؛ استغفارى كه جامع شرايط باشد ( شرايط مذكور ، در ادامه مىآيد ) .
آنگاه امام عليه السلام در تفسير اين سخن مىفرمايد : « استغفار واژهاى است كه بر شش معنا اطلاق مىشود ( و مراحل ششگانهاى دارد ) » ؛ (
وَهُوَ اسْمٌ وَاقِعٌ عَلَى سِتَّةِ مَعَانٍ
) . آنگاه امام عليه السلام به شرح اين مقامات ششگانه پرداخته ، مىفرمايد : « نخست پشيمانى از اعمال گذشته و دوم تصميم بر ترك هميشگى آنها در آينده است » ؛ (
أَوَّلُهَا النَّدَمُ عَلَى مَا مَضَى ، وَالثَّانِي الْعَزْمُ عَلَى تَرْكِ الْعَوْدِ إِلَيْهِ أَبَداً
) . به يقين ، كسى كه در مقام استغفار و توبه برمىآيد بايد از گذشتهء خويش پشيمان باشد و كسى كه از گذشتهء خويش واقعاً پشيمان است بايد تصميم بر ترك آنها در آينده داشته باشد . چگونه ممكن است كسى از خدا تقاضاى عفو گناهى را كند اما در عين حال از انجام آن پشيمان نباشد و يا تصميم به تكرار آن در آينده داشته باشد ؟ اين دو از اركان قطعى استغفار و توبه است و بدون آن توبه مفهومى نخواهد داشت .
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 364
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٦٤