نيستند و جسم بىجان آنها در قبرها نهفته است ولى در واقع زندهاند چراكه آثارشان در همهجا نمايان است . مگر زندگى چيزى جز نشان دادن آثار حيات است ؟ همانگونه كه قرآن دربارهء شهدا مىگويد : « وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِى سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ » . « 1 »
اميرمؤمنان على عليه السلام در گفتار حكيمانهاى كه خطاب به كميل بيان كرد مىفرمايد : «
هَلَكَ خُزَّانُ الْأَمْوَالِ وَ هُمْ أَحْياءٌ وَ الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِى الدَّهْر
؛ ثروتاندوزان مردهاند ولى علما و دانشمندان تا پايان دنيا زندهاند » . « 2 »
بنابراين ، زندگى بىخاصيت مرگ است ، مرگى توأم با آثار حيات مادى .
آنگاه امام عليه السلام در بخش ديگرى از اين كلام پرمعنا به بيان اهميت امر به معروف و نهى از منكر بهصورت كلى پرداخته ، مىفرمايد : « ( بدانيد ) تمام اعمال نيك و حتى جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهى از منكر همچون آب دهان است در برابر دريايى عميق و پهناور » ؛ «
وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ كُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ، عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ ، إِلَّا كَنَفْثَةٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ
) . اين تعبير بهراستى تعبير عجيبى است ؛ تمام كارهاى نيك : نماز و روزه و زكات و حج و حتى جهاد فى سبيل اللَّه در برابر امر به معروف و نهى از منكر بسيار كوچك و ناچيز است . دليلش اين است كه اين دو وظيفهء بزرگ اسلامى ضامن اجراى تمام آن كارهاى نيك و فرائض و واجبات است . اگر امر به معروف و نهى از منكر تعطيل شود بهدنبال آن نماز و روزه و حج و جهاد نيز بهتدريج به فراموشى سپرده مىشود و اين است دليل برترى اين دو بر آنها .
آنگاه امام عليه السلام در آخرين بخش از كلام نورانى خود به افراد ضعيف النفس هشدار مىدهد و مىفرمايد : « ( بدانيد ) امر به معروف و نهى از منكر نه مرگ كسى
هامش
( 1 ) . آل عمران ، آيهء 169 .
( 2 ) . نهجالبلاغه ، كلمات قصار ، كلمهء 147 .