در سومين نكته مىفرمايد : « با بذل و بخشش قدر انسانها بالا مىرود » ؛
( وَبِالْإِفْضَالِ تَعْظُمُ الْأَقْدَارُ )
. « افضال » منحصر به بذل مال نيست ، بلكه همانگونه كه مرحوم مغنيه در شرح نهجالبلاغهء خود آورده است هر كمكى كه آلام و اندوهها را كم كند و بارهاى سنگين را از دوش مردم بر دارد مصداق آن است .
در خطبهء معروف اميرمؤمنان عليه السلام كه به خطبهء « وسيله » مشهور شده است مىخوانيم :
« أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ مَنْ قَلَّ ذَلَّ وَمَنْ جَادَ سَادَ
؛ كسى كه در احسان كوتاهى كند ذليل مىشود و كسى كه جود و بخشش پيشه كند بزرگ مىشود » . « 1 »
شك نيست كه هرقدر انسان ، به ديگران بيشتر بذل و بخشش كند دلها مجذوب او مىشوند و سيل محبت مردم به سوى او سرازير مىگردد و همين امر باعث عظمت و شخصيت انسان مىشود .
همانگونه كه در حديثى در غررالحكم مىخوانيم :
« بِالْإفْضالِ تَسْتَرِقُّ الْاعْناقُ ؛
به وسيلهء بذل و بخشش مردم تسليم انسان مىشوند » . « 2 »
حتى اگر چنين شخصى داراى عيوبى باشد ، احسان و بخشش مىتواند پرده بر عيب او بيفكند ، چنانكه در حديث غررالحكم آمده است :
« بِالْإحْسانِ تَسْتُرُ الْعُيُوبُ »
. سپس در چهارمين نكته مىفرمايد : « با تواضع نعمت ( الهى ) كامل مىگردد » ؛
( وَبِالتَّوَاضُعِ تَتِمُّ النِّعْمَةُ )
. رابطهء تواضع با اتمام نعمت از اينجاست كه هم خداى متعال كسانى را كه از نعمتهايش برخوردار مىشوند و گرفتار كبر و غرور نمىگردند ، بلكه در برابر خلايق تواضع بيشترى مىكنند مشمول لطف و رحمت خاصش مىگرداند و بر
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 74 ، ص 278 ، ح 1 .
( 2 ) . غررالحكم ، ح 8561 .