را براى كارهاى خير توفيق عنايت كن ؛ يعنى وسايل آن را اعم از روحانى و جسمانى فراهم نما . به يقين آنچه در اختيار ماست بايد خودمان فراهم سازيم و آنها را كه از اختيار ما بيرون است بايد از خدا بخواهيم و اين دو معنا به يك حقيقت باز مىگردند ؛ يعنى هر دو توفيقات الهى و حفظ تجربهها سبب موفقيت است .
در روايات اسلامى دربارهء اهميت تجربه تعبيرات بسيار جالبى ديده مىشود .
از جمله در حديثى از امام اميرمؤمنان عليه السلام مىخوانيم :
« الْعَقْلُ حِفْظُ التَّجارُبِ
؛ عقل همان حفظ تجربههاست » . « 1 » و در جاى ديگر :
« الْعَقْلُ غَريزَةٌ تَزيدُ بِالْعِلْمِ
بِالتَّجارُبِ
؛ عقل غريزهاى ( الهى ) است كه با علم و دانش و تجربه افزايش مىيابد » . « 2 »
استفاده كردن از تجارب پيشينيان مخصوصاً براى زمامداران و سياستمداران از اهم امور است تا آنجا كه امام صادق عليه السلام مىفرمايد :
« لا يَطْمَعَنَّ . . . وَلا الْقَليلُ التَّجْرِبَةِ الْمُعْجِبُ بِرَأْيِهِ في رِئاسَةٍ
؛ افراد كم تجربه كه تنها به آراى خود تكيه مىكنند هرگز در رياست موفق نخواهند شد » . « 3 »
در بحثهاى گذشتهء نهجالبلاغه نيز بارها امام عليه السلام بر اهميت استفاده از تجربهها تأكيد فرموده است ؛ از جمله در خطبهء 176 كه در آن مواعظ بسيار سودمندى آمده است ، با قاطعيت مىفرمايد :
« وَمَنْ لَمْ يَنْفَعْهُ اللَّهُ بِالْبَلاءِ وَالتَّجارُبِ لَمْ يَنْتَفِعْ بِشَيءٍ مِنَ الْعِظَةِ
؛ آن كس كه خدا او را به وسيلهء آزمونها و تجربهها بهرهمند نسازد از هيچ پند واندرزى سود نخواهد برد » . « 4 »
در عهدنامهء مالك اشتر نيز بر اين امر تأكيد شده بود ، امام عليه السلام در خطاب به
هامش
( 1 ) . غررالحكم ، ح 10140 .
( 2 ) . همان ، ح 443 .
( 3 ) . بحارالانوار ، ج 69 ، ص 190 .
( 4 ) . نهجالبلاغه ، خطبهء 176 .