پاى در نيايد همان صبر و شكيبايى و استقامت است .
و در مقابل آن جزع و بىتابى است كه امام عليه السلام در هشتمين نكته به آن اشاره كرده مىفرمايد : « جزع و بىتابى به حوادث دردناك زمان كمك مىكند » ؛
( وَالْجَزَعُ مِنْ أَعْوَانِ الزَّمَانِ )
. اشاره به اينكه گذشت زمان قواى انسان را تدريجاً تحليل مىدهد و هر نفسى قدمى بهسوى مرگ است ؛ ولى جزع و بىتابى سبب تشديد آثار آن مىشود اى بسا عمر هفتاد ساله را به نصف تقليل مىدهد ، بنابراين همانگونه كه صبر و شكيبايى با حوادث تلخ مىجنگد و انسان را در برابر آنها استوار مىدارد جزع و بىتابى به كمك آن حوادث مىشتابد و آثار آن را در وجود انسان عميق و عميقتر مىسازد .
در كلام حكمتآميز 189 اين جملهء پرمعنا آمده بود كه مىفرمود :
« مَنْ لَمْ يُنْجِهِ الصَّبْرُ أَهْلَكَهُ الْجَزَعُ
؛ كسى كه صبر و شكيبايى او را نجات ندهد جزع و بىتابى او را هلاك خواهد ساخت » .
در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم :
« لَوْ لا أَنَّ الصَّبْرَ خُلِقَ قَبْلَ الْبَلاءِ يَتَفَطَّرُ الْمُؤمِنُ كَما تَتَفَطَّرُ الْبيضَةَ عَلَى الصَّفا
؛ اگر صبر و شكيبايى قبل از بلا آفريده نشده بود افراد با ايمان در برابر حوادث ناگوار از هم متلاشى مىشدند همانگونه كه تخممرغ با اصابت به سنگ متلاشى مىشود » . « 1 »
اضافه بر اين آثار مادى كه مترتب بر صبر و جزع مىشود از نظر معنوى نيز هلاكت ديگرى دامنگير افرادى مىكند كه در برابر حوادث بىتابى و جزع مىكنند و آن اينكه اجر آنها را ضايع مىسازد در حالى كه صابران اجر و پاداش فراوانى دارند .
در همين زمينه در روايت پرمعنايى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم :
« إذا دَخَلَ
هامش
( 1 ) . من لا يحضره الفقيه ، ج 1 ، ص 175 .