گاه براى روشن شدن اين مطلب به مثال زير متوسل مىشويم و مىگوييم :
يك دستگاه قطار برقى كه روى ريل در حركت است راننده با اختيار خود آن را به پيش مىبرد ؛ ولى مسئول برق آن هرزمان مىتواند رابطه قطار را با برق قطع كند و قطار را از كار بيندازد ، بنابراين راننده قطار از يك نظر مختار است و از يك نظر تحت فرمان . اين مثال تجسمى است براى مسئلهء « لاجبر ولا تفويض والامر بين الامرين » ؛ نه جبر صحيح است و نه واگذارى مطلق ، بلكه چيزى در ميان اين دو است .
اين مطلب در عبارات پرمعنايى از اميرمؤمنان على عليه السلام در باب قضا و قدر بحارالانوار آمده است ، حضرت مىفرمايد :
« إنَّما هُوَ الْمالِكُ لِما مَلَكَّكُمْ وَالْقادِرُ لِما أقْدَرَكُمْ أما تَسْمَعُونَ ما يَقُولُ الْعِبادُ وَيَسْئَلُونَهُ الْحَولَ وَالْقُوَّةَ حَيْثَ يَقُولُونَ لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إلّا بِاللَّهِ ؛
آنچه را خدا به شما داده ( از قدرت و اختيار ) مالك حقيقىاش اوست و قادر واقعى نسبت به قدرتهايى كه داريد اوست آيا اين سخن بندگان را نمىشنويد كه به هنگام تقاضاى حول و قوه الهى مىگويند
لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إلّا بِاللَّهِ »
. « 1 »
3 . قضا و قدر در آثار اسلامى
قضا در اصل به معناى فرمان است ( خواه فرمان تشريعى يا تكوينى ) و قدر به معنى اندازهگيرى است ( خواه تكوينى يا تشريعى ) .
بنابراين قضا و قدر دو مفهوم دارد : اول قضا و قدر تشريعى و آن اين است كه خداوند فرمانى صادر و بعد حد و حدود آن را تعيين كند ؛ مثلًا بفرمايد نماز بر شما واجب است سپس آن را در هفده ركعت قرار دهد يا طبق آيهء شريفه « كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ . . . » روزه را واجب كند و طبق آيهء « شَهْرُ رَمَضانَ . . . » آن را در ماه
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 5 ، ص 123 .