است و موجب امراضى مىشود ، همچنين خورندهاش را به برخى اخلاق ناپسند دچار مىگرداند .
أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ
- يا حيوانى كه در كشتنش مرتكب نافرمانى شوند و جز با گفتن نام خدا ذبحش كنند . » ذبيحهاى كه به بتان تقديم مىشود حرام است زيرا جزئى از واقعيت شرك است . از اين رو آن را « فسق » خوانده است . ولى همهء اين محرمات به هنگام اضطرار و ضرورت حلال مىشوند . يعنى فرد را حالتى پديد آيد كه تحمل آن نتواند ، پس اين زيانى ندارد براى كسى كه به ظالم مىپيوندد و سپس ظلمش را ترك مىكند يا به مسرف و متجاوز مىپيوندد / 219 ولى به حد و نصاب بازمىگردد ، زيرا ضرر با مقياس حقّى سنجيده مىشود كه بر عقل و فطرت و شناسايى عرف عام استوار است و از همين رو معيار ظالمان و سركشان و متجاوزان در پرتو زياده روى و تكاثر ، معيارهاى كافى به شمار نمىآيد و لذا در تفسير ائمّه هدى ( ع ) آمده است كه :
« سركشان همان كسانى هستند كه بر امام خروج كردهاند و ستيزه جويان همان گردنكشان هستند » .
بدون ترديد ، اين يكى از مصاديق اين دو سخن است و حال آن كه آيه هر سركش و گردنكشى را در بر مىگيرد و واژهء « بغى و عدوان » در اين آيه - آن گونه كه به نظر من مىرسد - با همين معيار در پيوند است . اگر معيار « اضطرار » درست باشد مىتوان از اين قانون بهره جست و در غير اين صورت خير .
فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ
- هر گاه كسى ناچار به خوردن آن گردد هر گاه بىميلى جويد و از حد نگذراند بداند كه خدا آمرزنده و مهربان است . » آمرزش و رحمت او تجلى مىكند ، به هنگامى كه نفس محترمى در معرض زوال قرار گيرد و ناچار به خوردن مردار مىگردد ولى با آن شروط كه بيان گرديد .