فايدهء وجودى كتاب را اين شمرده كه آنها در ضبط امور عام و خاص و درآمدها و هزينههاى كشور اسلام مورد اطمينانند . هنگامى كه اين سه گروه دست به دست هم دهند امر خراج و ماليات اصلاح مىشود و با اصلاح آن امر سپاه سامان مىپذيرد .
بعضى از شارحان نهجالبلاغه چنين تصور كردهاند كه اين سه گروه يك گروهاند و خلاصه در قضات و كاركنان آنها مىشوند و آنچه در جملههاى سهگانه آمده به قضات باز مىگردد در حالى كه به يقين آنها سه گروه اجتماعى هستند كه قبلا هم امام به آنها اشاره فرموده و در اينجا نيز براى هر يك وظيفه و برنامهاى ذكر كرده است ؛ ولى به يقين هر سه با هم ارتباط نزديك و تنگاتنگ دارند و به همين دليل به عنوان صنف ثالث ذكر شدهاند .
در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه قبلًا امام به دو صنف اشاره كرد و مسألهء گردآورى خراج را به عنوان صنف دوم بيان فرمود چگونه در اينجا عمّال باز يكى از سه گروه صنف سوم را تشكيل مىدهند ؟
پاسخ اين سؤال آن است كه در صدر كلام امام سخن از سپاه بود و كشاورزانى كه زمينهاى خراجيه را آباد مىكنند و خراج آن را مىپردازند ؛ ولى در اينجا سخن از كارگزاران دولت ؛ يعنى فرمانداران و بخشدارانى است كه بر امر جمعآورى خراج نظارت دارند و مأموران آنها متصدى جمع آن هستند .
توجّه داشته باشيد عمّال جمع عامل بارها در كلمات امام به استاندار ، فرماندار و بخشدار اطلاق شده است و ناظر به
« عامِلينَ عَلَيْها » ؛
( مأموران جمعآورى زكات ) كه در قرآن مجيد در مورد زكات آمده نيست .
تعبير به
« خَوَاصِّ الْأُمُورِ وَعَوَامِّهَا »
اشاره به اين است كه كار اين نويسندگان گاه ثبت و ضبط مسائل سرى و ما فوق و گاه مربوط به ثبت هزينهها و درآمدهاى معمولى است . آنها وظيفه دارند هم اسناد طبقهبندى شده را حفظ كنند و هم
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 457
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٤٥٧