در سورهء عصر مىخوانيم : « « إِنَّ الْإِنْسانَ لَفي خُسْرٍ * إِلَّا الَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ وَتَواصَوْا بِالصَّبْرِ » ؛ كه انسانها همه در زيانند ؛ مگر كسانى كه ايمان آورده و اعمال صالح انجام دادهاند ، و يكديگر را به ( اداى ) حق سفارش كرده و يكديگر را به استقامت و شكيبايى توصيه نمودهاند » . « 1 »
در دومين و سومين دستور مىفرمايد : « زمام هوا و هوس خود را در دست گير و نسبت به آنچه بر تو حلال نيست بخيل باش ، زيرا بخل به خويشتن ، راه انصاف را در آنچه محبوب و مكروه است به تو نشان مىدهد » ؛
( فَامْلِكْ هَوَاكَ ، وَشُحَّ « 2 » بِنَفْسِكَ عَمَّا لَايَحِلُّ لَكَ ، فَإِنَّ الشُّحَّ بِالنَّفْسِ الْإِنْصَافُ مِنْهَا فِيمَا أَحَبَّتْ أَوْ
كَرِهَتْ ) .
مالكيّت هواى نفس كه امام عليه السلام بر آن تأكيد فرموده ، آن است كه به هنگام هيجان شهوات ، انسان بتواند خود را كنترل كند و به عكس اگر هواى نفس ، مالك فكر و عقل و نيروى انسان شود او را به هر پرتگاهى مىكشاند .
در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم
« احْذَرُوا أَهْوَاءَكُمْ كَمَا تَحْذَرُونَ أَعْدَاءَكُمْ فَلَيْسَ شَيْءٌ أَعْدَى لِلرِّجَالِ مِنِ اتِّبَاعِ أَهْوَائِهِمْ وَحَصَائِدِ أَلْسِنَتِهِمْ ؛
از هواى نفس بترسيد همانگونه كه از دشمنان بيم داريد ، چرا كه چيزى دشمنتر از پيروى هواى نفس و آنچه « بىحساب » بر زبان انسان جارى مىشود نيست » . « 3 »
در حديث ديگرى در غررالحكم از امام اميرالمؤمنين على عليه السلام آمده است :
« أمْلِكُوا أنْفُسَكُمْ بِدَوامِ جِهادِها ؛
از طريق جهاد مداوم در برابر خواستههاى نفس
هامش
( 1 ) . عصر ، آيهء 3 و 4 .
( 2 ) . « شحّ » در اصل به معناى بخل توأم با حرص است كه به صورت عادت درآيد و اين هر دو از رذايل مهماخلاقى است بعضى از مفسّران قرآن گفتهاند « شحّ » از بخل شديدتر است . استفاده از اين واژه در كلام امام عليه السلام اشاره به اين است كه شديداً از آنچه بر تو حرام است بپرهيز و خويشتن را از آن باز دار همچون بخيلى كه مردم را از اموال و ثروت خود باز مىدارد .
( 3 ) . اصول كافى ، ج 2 ، ص 335 ، ح 1 .