فِيكَ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِيهِمْ ) .
سپس مىافزايد : « و ( بدان ) افراد صالح را به آنچه خداوند بر زبان بندگانش جارى مىسازد مىتوان شناخت » ؛
( وَإِنَّمَا يُسْتَدَلُّ عَلَى الصَّالِحِينَ بِمَا يُجْرِي اللَّهُ لَهُمْ عَلَى أَلْسُنِ عِبَادِهِ ) .
امام عليه السلام در اين بخش از سخنان خود از باب مقدّمه به وضع كشور مصر - كه به يقين منحصر به آن كشور نيست - اشاره مىكند كه پيش از تو حكومتهاى عدل و جورى داشت ؛ حكومت عدل ؛ مانند حكومت دوران حضرت يوسف بر مصر بود و حكومت جور حكومت بسيارى از فراعنه از جمله فرعون معاصر حضرت موسى بن عمران بود .
سپس به اين مطلب مهم اشاره مىفرمايد : كه معيار سنجش حكومتها از نظر عدل و جور ، افكار عمومى تودهء مردم است ، همان چيزى كه امروز در تمام دنيا از آن سخن گفته مىشود ، هرچند در عمل غالباً به فراموشى سپرده خواهد شد ولى در آن روز كه امام عليه السلام اين سخن را بيان فرمود كمتر كسى اعتقاد به چنين سخنى داشت و تصور مردم بر اين بود كه حكومت بدون استبداد امكانپذير نيست و استبداد همواره آميخته با ظلم و ستم است .
در بعضى از تعبيرات دانشمندان آمده است :
« ألْسِنَةُ الْخَلْقِ أقْلامُ الْحَقِّ »
يا
« ألْسِنَةُ الرَّعِيَةِ أقْلامُ الْحَقِّ إلَى الْمُلُوكِ »
كه مفهوم هر دو يكى است و آن اينكه زبان تودههاى مردم قلم حق است كه نامههاى خود را با آن براى زمامداران مىنويسد يا خداوند بدين وسيله با آنها مكاتبه مىكند و در هر حال هدف اين است كه قضاوت عمومى و هوش جمعى معيار بسيار خوبى براى سنجش ارزش حكومتهاست .
البته گاه مىشود كه حكومتها از طريق تبليغات دروغين و رياكارى افكار مردم را مىدزدند يا آنها را شستشوى مغزى مىدهند . در اين گونه موارد قضاوت
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 375
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٧٥