از آنجا كه افطار روزه دار و حركت حجاج از عرفات در نظر عامهء مردم روشن بود كه با غروب آفتاب اين حركت شروع مىشده ، امام عليه السلام همان را مقياس قرار داده است .
تأخير انداختن نماز مغرب و افطار تا زمانى كه حمرهء مشرقيه از بالاى سر بگذرد در واقع نوعى احتياط است و وقت ، همان غروب آفتاب است . ( البته به اعتقاد ما و جمعى از فقهاى اهلبيت ) .
اينجا امام عليه السلام در واقع به آنچه ميان تودهء مسلمانان معروف و مشهور بوده كه روزه دار چه زمانى افطار مىكند و حاجيان كى از عرفات كوچ مىكنند اكتفا فرموده است .
در مرحلهء چهارم اشاره به وقت عشا كرده مىفرمايد : « و نماز عشا را از وقتى كه شفق پنهان مىگردد تا ثلث شب با آنان ( مردم ) بجا آوريد » ؛
( وَصَلُّوا بِهِمُ الْعِشَاءَ حِينَ يَتَوَارَى الشَّفَقُ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ ) .
بايد ديد كه منظور از شفق در اينجا حمرهء مغربيه ( شعاع سرخ رنگى كه در طرف مغرب بعد از پنهان شدن خورشيد پيدا مىشود ) است و يا سفيدى شفافى كه پس از پنهان شدن آن شعاع سرخ رنگ تا مدتى باقى مانده است . هر دو احتمال در تفسير كلام امام عليه السلام هست ، زيرا شفق به هر دو گفته مىشود ؛ ولى در ميان علماى شيعه معناى اوّل مشهورتر است و امروزه در ميان اهل سنّت ، معناى دوم غالباً ملاك عمل است ، هرچند فقهاى چهارگانهء آنها با هم كاملًا اختلاف دارند .
در مرحلهء آخر و پنجم اشاره به آغاز وقت نماز صبح كرده مىفرمايد : « و نماز صبح را هنگامى با آنها بخوانيد كه انسان مىتواند صورت رفيقش را ببيند و او را بشناسد » ؛
( وَصَلُّوا بِهِمُ الْغَدَاةَ وَالرَّجُلُ يَعْرِفُ وَجْهَ صَاحِبِهِ ) .
البته آنچه از آيات قرآن مجيد استفاده مىشود و مشهور و معروف در ميان
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 346
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٤٦