جمع هر دو معنا در تفسير اين جمله نيز بعيد نيست .
بيست و ششم . اين توصيهء مبارك خود به مسألهء دگرگون شدن اوضاع زمان پرداخته مىفرمايد : « هر گاه حاكم تغيير پيدا كند زمانه نيز دگرگون مىشود » ؛ ( إِذَا تَغَيَّرَ السُّلْطَانُ تَغَيَّرَ الزَّمَانُ ) .
اشاره به اينكه اوضاع جامعه بر محور وضع حاكمان مىگردد ؛ نه تنها « الناس على دين ملوكهم » از واقعيّت برخوردار است ، غالب حركات و سكنات مردم بر محور نوع حكومتها مىچرخد . اگر حاكمان ، افرادى آگاه عدالت پيشه و باتقوا باشند ، مردم به سوى تقوا و عدالت حركت مىكنند و اگر افرادى سودجو ، ظالم ، بىتقوا و سنگدل باشند ، تمام اين روحيات در جامعه منعكس مىشود . به همين دليل پيغمبران بزرگ الهى سعى داشتند كه قبل از هر چيز حكومت عادلانهاى برقرار كنند تا اصلاح مردم در سايهء آن ميسّر شود . آنها كه تصور مىكنند سياست از ديانت جداست سخت در اشتباهند ، زيرا ترويج ديانت بدون اصلاح حكومت امكان پذير نيست و به همين دليل پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله در اولين فرصت دست به تشكيل حكومت اسلامى زد تا بتواند با قدرت ، راه را براى تبليغات صحيح و مؤثر اسلامى بگشايد و فرهنگسازى صحيح را جانشين فرهنگ جاهليّت كند .
مخصوصاً در دنياى امروز كه رسانههاى عمومى با تأثير عميقى كه در افكار مردم دارد و همچنين برنامههاى مربوط به آموزش و پرورش از سطوح پايين تا سطح عالى در اختيار حكومتها يا عناصر وابسته به حكومت است . آيا ممكن است بدون در دست داشتن اين امور ، جامعه را از فساد رهايى بخشيد ؟
از آنچه در بالا گفتيم معلوم شد كه منظور از تغيير زمان ، تغيير مردم جامعه است و منظور از تغيير سلطان ، تغيير حالات سلطان است .
پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله مىفرمايد : « صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِي إِذَا صَلَحَا صَلَحَتْ أُمَّتِي وَ إِذَا فَسَدَا فَسَدَتْ أُمَّتِي قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَنْ هُمَا قَالَ الْفُقَهَاءُ وَ الْأُمَرَاءُ ؛ دو گروه از امّت من
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 685
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٦٨٥